Akbar Jamol
AQSh va Eron o‘rtasidagi inqiroz kuchayib borayotgan bir paytda, global diplomatiya yana faollashgandek ko‘rinadi. Bunday sharoitda Pokistonning kutilmaganda muhim ehtimoliy vositachi sifatida paydo bo‘lishi, tashqi tomondan ijobiy o‘zgarishdek tuyuladi. Ammo bu jarayon chuqurroq tahlil qilinsa, uning turli jihatlari ochiladi ularning ba’zilari haqiqatga asoslangan bo‘lsa, boshqalari esa propaganda va muayyan narrativlarni shakllantirishga o‘xshaydi.
Pokistondagi davlat va harbiy tizim o‘rtasidagi ziddiyatlarni hisobga olsak, bu holat bu safar ham avvalgidek. Shu nuqtai nazardan, Pokistonning Eron va AQSh o‘rtasidagi ehtimoliy urush bo‘yicha muzokara stolini tayyorlashi va uni shunchaki “tinchlik uchun harakat” deb baholash ehtimol haqiqatni yashirishdir. Xalqaro OAV Pokistonning qarama-qarshi rolini yoritayotgan bo‘lsa-da, ularni to‘liq inkor etish ham adolatdan emas.
Savol shunda emas nega Pokiston hozirgi AQSh Eron inqirozida vositachilik qilmoqda, balki nega u har doim shunday muhim vaziyatlarda faollashadi? Shu bilan birga, boshqa tomondan Afgʻoniston bilan urush muhitini yaratadi! Asosiy savol shuki: bu qarama-qarshi siyosat ortida Pokistonning ustuvorliklari nimadan iborat?
Bu savolga javob berish uchun tarixga qisqacha nazar tashlashning o‘zi kifoya. Bu shunchaki umumiy tasavvur emas, balki aniq tarixiy voqealarga asoslangan haqiqatdir.
Masalan, Sovet–Afgʻon urushi davrida Pokiston AQSh bilan yaqin ittifoq tuzdi va o‘zini ushbu urushning oldingi chizig‘idagi davlat sifatida ko‘rsatdi. Bu ittifoq natijasida u katta miqdorda moliyaviy va harbiy yordam oldi, ammo keyinchalik bu siyosatning oqibatlari mintaqada ekstremizm va beqarorlik shaklida namoyon bo‘ldi va Pokistonning o‘zi ham buning narxini to‘ladi.
Shuningdek, 11-sentabr hujumlari dan keyin “terrorizmga qarshi urush” doirasida Pokiston yana AQShni qo‘llab-quvvatladi va Afg‘onistondagi operatsiyalar uchun logistika imkoniyatlarini taqdim etdi. Holbuki bundan oldin u o‘zini Tolibon ning eng yaqin tarafdori sifatida ko‘rsatgan edi. Bu keskin burilish mafkuraviy emas, balki global bosim va manfaatlarga moslashuv edi.
Natijada, Pokiston milliardlab dollar yordam oldi, ammo shu bilan birga ichki beqarorlik, terrorizm va ijtimoiy bo‘linish kabi oqibatlarni ham boshdan kechirdi. So‘nggi yillarda esa uning Xitoy bilan yaqinlashuvi kuzatilmoqda, ayniqsa Xitoy–Pokiston iqtisodiy yo‘lagi (CPEC) doirasida. Biroq AQSh bilan aloqalar to‘liq uzilmagan u sharoitga qarab ikkala kuch bilan muvozanatni saqlashga harakat qiladi. Bu ba’zilar uchun diplomatik mahorat bo‘lsa, boshqalar uchun aniq strategiyaning yo‘qligi belgisi hisoblanadi.
Pokistonning AQSh–Eron inqirozi bo‘yicha ehtimoliy diplomatik roli ham aynan shu xulq-atvorning davomi. Bir tomondan Eron bilan chegaraviy ziddiyatlar, kontrabanda va ishonchsizlik mavjud, boshqa tomondan esa vositachilik da’vosi ilgari suriladi. Bu esa siyosatda izchillik yetishmasligining yana bir ko‘rinishidir.
Albatta, har bir davlat o‘z manfaatlaridan kelib chiqib qaror qabul qiladi va Pokiston ham bundan mustasno emas. Ammo farq izchillik va shaffoflikda. Hatto kuchsiz davlatlar ham uzoq muddatli strategiyaga ega bo‘ladi. Pokiston haqida esa ko‘pincha uning siyosati rejalashtirilgan emas, balki voqealarga tezkor reaksiya sifatida shakllanadi degan tasavvur mavjud.
Bundan tashqari, Pokiston ichidagi siyosiy beqarorlik ham bu tasavvurni kuchaytiradi. Fuqaroviy va harbiy hokimiyat o‘rtasidagi muvozanat, iqtisodiy muammolar va siyosiy inqirozlar bularning barchasi barqaror tashqi siyosat yuritishga to‘sqinlik qiladi.
Garchi G‘arb OAVlari Pokistonni tarafkashlik bilan baholaydi deyish mumkin bo‘lsa-da, savol shuki: Pokistonning o‘zi bu tasavvurni mustahkamlab qo‘ymadimi? Agar bir davlat ittifoqlarini tez-tez o‘zgartirsa, unga nisbatan “imkonparast” degan ayblovlar paydo bo‘lishi tabiiy.
Tahlilchilarning fikricha, agar Pokiston global miqyosda ishonchli rol o‘ynashni istasa, u avvalo barqaror, aniq va prinsipial tashqi siyosat yuritishi kerak hamda qo‘shni Afg‘oniston bilan munosabatlarini yaxshilashi zarur. Aks holda, har qanday yangi diplomatik tashabbus qanchalik ijobiy bo‘lmasin shubha bilan qaraladi va mamlakatning obro‘siga putur yetkazadi.