Ajmal
Iqtisodiy, savdo va global qadriyatlarni yuqoriga-pastga siljitib kelgan davlat bugun o‘zi pastlab ketgan iqtisodiy va umumiy qiymatini yana ko‘tarishga urinmoqda.
So‘nggi bir necha oy davomida Isroil va Eron o‘rtasidagi to‘qnashuv va urush dunyoning iqtisodiy va savdo tizimlarini siqib qo‘ydi. Shunday bir payt keldiki, bu urushga Amerikaning o‘zi ham tortildi. Bunga sabab uning savdo va iqtisodiy yo‘llarining yopilishi, Yaqin Sharqdagi vakili (Isroil) ustidan kuchli bosim va uning yo‘q bo‘lib ketish ehtimoli edi. Yaqin Sharq yo‘llari va Hormuz bo‘g‘ozi iqtisodiy va savdo bosimlarining muhim markaziga aylandi.
Bu yo‘nalish Amerika manfaatlari, iqtisodi, savdosi va global qiymatini shunchalik pasaytirdiki, bir necha kun ichida u dunyo miqyosida, G7 davlatlari, Yevropa, Avstraliya va BMT doirasida keskin tushishlarga duch keldi. Qizig‘i shundaki, Amerika iqtisodiy, moliyaviy va harbiy qudrati go‘yoki faqat Yaqin Sharq va arab boyliklariga bog‘liqdek ko‘rinmoqda. Aks holda, qanday qilib ilgari bir necha tanqidiy bayonot bilan Pokiston rupiyasini 50 foizgacha tushira olgan davlat bugun o‘ziga qarshi tanqidlar ta’sir qilmayotgan holatga tushib qoldi?
Hormuz bo‘g‘ozining yopilishi, Amerikaning urushga tortilishi va muzokaralarga majbur bo‘lishi uning global qiymatini pasaytirdi. Bu dunyodagi kuch qonunidir: har bir so‘z amalda isbotlanishi kerak, har bir urush maydonda sinaladi. Dunyodagi tabiiy resurslar, zaxiralar va dengiz yo‘llarining katta qismini nazorat qilgan davlat bir necha kunlik bosim ostida global mavqeini yo‘qota boshladi. Bu ayrimlarga g‘alati tuyulishi mumkin, ammo chuqur o‘ylab qaralsa, haqiqatga yaqin.
Amerikaning moliyaviy, savdo va iqtisodiy bozorlari, hatto harbiy texnikasi va sarmoyalari ham katta darajada Arab yarimoroliga, Arab dengizlariga va Hormuz bo‘g‘oziga bog‘liq bo‘lib kelgan. Urush, to‘qnashuv va noto‘g‘ri siyosatlar tufayli bu manfaatlar jiddiy xavf ostida qoldi.
Agar Eron va boshqa musulmon davlatlar Amerikaning ushbu strategik va iqtisodiy yo‘llarini yopib qo‘ysa va qurol bozorini o‘z ishlab chiqarishlari asosida shakllantirsa, Amerika global iqtisodiy, siyosiy va harbiy mavqeini yo‘qotishi mumkin. Hatto ichki nizolar, urushlar va beqarorlik girdobiga tushib qolishi ehtimoli ham bor. Bunday holatda uning keskin bayonotlari boshqa davlatlar iqtisodiga ta’sir o‘tkaza olmaydi.
Siz ko‘rasizki, Amerika bu manfaatlarni saqlab qolish uchun turli yo‘llardan foydalanadi xoh tinchlik, xoh urush orqali. Ammo agar Eron qat’iy qarshilik ko‘rsatsa va Amerikani bu yo‘llardan mahrum qilsa, u holda Amerika avvalgidek bo‘lmaydi va uning so‘zlari ham tezda iqtisodiy ta’sir ko‘rsatmaydi. Yo‘qotilgan mavqeini tiklash uchun esa yillar davomida harakat qilishiga to‘g‘ri keladi, inshaalloh. Hozirgi urushlar uni aynan shu yo‘lda harakat qilishga majbur qilmoqda.