Doktor Ajmal Kakar
2026-yil 9-iyundan 10-iyunga o‘tar kechasi Xost, Kunar va Paktika osmonida kutilmaganda dahshatli portlashlar sadosi yangraganida, bu hodisa Pokiston armiyasining oddiy chegaraviy tajovuzi emas edi. Aksincha, u haqiqat va yolg‘on o‘rtasidagi noaniq chegarani butunlay yo‘q qilgan qonli va taqdiriy bosqichga aylandi.
Portlashlar tutuni hali tarqab ulgurmagan bir paytda, Pokiston armiyasi tomonidan federal axborot vaziri Attoulloh Tararga topshirilgan matbuot bayonoti e’lon qilindi. Unda hujum aniq, ishonchli va tasdiqlangan razvedka ma’lumotlari asosida amalga oshirilgani, nihoyatda puxta rejalashtirilgani hamda chegaraning narigi tomonidagi qurolli shaxslar boshpanalarini nishonga olgani da’vo qilindi.
Ravalpindidagi Bosh shtab (GHQ) tomonidan Islomobod ko‘magida ilgari surilgan ushbu rasmiy bayonotda yana 26 nafar qurolli shaxs yo‘q qilingani aytilib, Afg‘oniston hukumati tomonidan ilgari surilgan tinch aholi talofatlari haqidagi xavotir va da’volar Pokistonga qarshi uyushtirilgan targ‘ibot kampaniyasining bir qismi sifatida tasvirlandi.
Ammo tarix doimo shuni ko‘rsatib kelganki, yolg‘on targ‘ibot va soxta rivoyatlarning umri qisqa bo‘ladi. Bu safar ham haqiqatni yashirishga qaratilgan urinish uzoq davom etmadi va rasmiy rivoyat tez orada o‘z kuchini yo‘qotdi.
Bu bo‘rttirilgan davlat rivoyati BMT Bosh kotibi matbuot kotibi Farhon Haq xalqaro hamjamiyat oldida Pokiston armiyasining harbiy da’volarini rad etib, voqeaning haqiqiy manzarasini ochib berganidan so‘ng butunlay qulab tushdi. Shundan keyin Afg‘onistondagi BMT Yordam Missiyasi (UNAMA) ham o‘zining batafsil faktlarni aniqlash hisobotini e’lon qildi va u to‘liq ravishda Afg‘oniston hukumati pozitsiyasini tasdiqladi.
Xalqaro tashkilotlarning keng qamrovli va puxta tekshiruvlari natijasida ma’lum bo‘lishicha, da’vo qilingan mudofaa operatsiyasi qurolli guruhlar markazlarini emas, balki oddiy loydan qurilgan turar joylarni nishonga olgan. Bu uylarda begunoh oilalar uyquda edi. Ushbu qonli va g‘ayriinsoniy hujum oqibatida 13 nafar tinch fuqaro, jumladan ayollar va bolalar halok bo‘ldi, yana 14 kishi og‘ir yaralandi.
BMT va UNAMA Afg‘oniston pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlagach, Pokiston armiyasi o‘qlari va GHQ tomonidan tayyorlangan matbuot bayonotlari ortiga yashirilgan yolg‘onlar qum devori kabi qulab tushdi. Shu nuqtada chuqur va o‘ylantiruvchi savol tug‘iladi: o‘zini yuqori darajadagi professional salohiyat egasi deb biladigan armiya nega bunday xavfli chegaraviy tajovuzga qo‘l uradi? Va bundan ham muhimi, ushbu o‘zini professional deb atovchi armiyani qo‘shni musulmonlarning qonini to‘kishga undayotgan yashirin omillar va maqsadlar nimalardan iborat?
Bu murakkab jumboqning tugunlarini yechish uchun faqat Durand chizig‘i bo‘ylab joylashgan tog‘li hududlarga qarash yetarli emas. Balki mintaqa ustiga soya solib turgan keng geosiyosiy shaxmat taxtasini ham hisobga olish lozim. Xalqaro munosabatlar bo‘yicha mutaxassislar va chuqur tahlilchilar vaziyatni ancha strategik nuqtai nazardan baholaydilar.
So‘nggi tarixiy voqealarni tahlil qiladigan bo‘lsak, g‘alati va takrorlanib turadigan bir tendensiya ko‘zga tashlanadi: Yaqin Sharqda AQSh va Eron o‘rtasidagi siyosiy yoki harbiy taranglik kuchaygan har safar, Durand chizig‘i bo‘ylab ham barut hidi sezila boshlaydi.
Ko‘plab tahlilchilarning fikricha, bu oddiy tasodif emas, balki oldindan hisoblangan va rejalashtirilgan inqirozlar strategiyasining bir qismidir. Hozirgi paytda Pokiston og‘ir iqtisodiy va siyosiy muammolar bilan yuzma-yuz turibdi. Uning zaiflashgan iqtisodiyoti Fors ko‘rfazi davlatlari, ayniqsa Saudiya Arabistoni yordamlari hamda Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi kreditlarini najot arqoni sifatida ko‘rmoqda.
Yaqin Sharqda taranglik ortib, Eron tomonidan AQSh yoki Saudiya Arabistoni manfaatlariga tahdid kuchayganida, Islomobod va Ravalpindiga ham mudofaa majburiyatlari hamda mintaqaviy aloqalarini qayta ko‘rib chiqish borasida bosim kuchayadi.
Biroq Pokiston murakkab strategik muammo bilan duch kelmoqda. Chunki u geografik va siyosiy jihatdan muhim qo‘shnisi bo‘lgan Eron bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy to‘qnashuvga kirisha olmaydi. Bunday mojarolar mamlakat ichki xavfsizligi va siyosiy barqarorligiga jiddiy tahdid tug‘dirishi mumkin.
Shu sababli armiya vaziyatdan chiqish va o‘zining faol harbiy rolini namoyish etish maqsadida chalg‘ituvchi maydon (Diversionary Theater) izlaydi. Bu esa asosiy inqirozlar va bosimlardan e’tiborni boshqa tomonga burishga xizmat qiladi. Ana shu nuqtai nazardan qaralganda, 1979-yildan buyon havo mudofaasi imkoniyatlari cheklangan Afg‘oniston eng qulay nishon sifatida ko‘rilib kelmoqda.
Pokiston armiyasi Durand chizig‘i bo‘ylab uyushtiriladigan bunday hujumlar orqali o‘zining Fors ko‘rfazi va G‘arbdagi homiylariga go‘yoki g‘arbiy chegaralarida qurolli guruhlarga qarshi keng ko‘lamli va qonli urush olib borayotganini ko‘rsatishga urinadi. Shu sababli uning harbiy salohiyatining katta qismi aynan shu hududda band bo‘lib, Yaqin Sharqdagi boshqa ehtimoliy mojarolarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishtirok eta olmasligi haqidagi tasavvurni shakllantiradi.
Bu esa xalqaro siyosiy va diplomatik doiralarda tezda qabul qilinadigan hamda Pokiston uchun samarali siyosiy kartaga aylanadigan dalildir.
Bundan tashqari, terrorizmga qarshi urush rivoyati so‘nggi yillarda Vashington va uning ayrim osiyolik ittifoqchilari uchun maqbul siyosiy asos bo‘lib qolmoqda. Chunki ular Afg‘onistondagi amaldagi tuzumni xavfsizlik va strategik nuqtai nazardan tashvish manbai deb hisoblaydilar.
Shunday muhitda Pokiston o‘zining strategik cheklovlarini oqlashi, mintaqaviy mojarolarning bevosita oqibatlaridan chetda qolishi va shu bilan birga moliyaviy, harbiy hamda siyosiy yordamlarning davom etishini ta’minlashi mumkin.
Ammo bu geosiyosiy o‘yinning eng achinarli, eng larzaga soluvchi va eng chuqur jihati Pokiston armiyasi olib borayotgan ushbu siyosat ortidagi axloqiy va fikriy tanazzuldir. Pokiston o‘zini doimo Islom nomidan tashkil topgan davlat sifatida taqdim etib keladi. Armiyasi esa ichki obro‘sining pasayishini qoplash uchun o‘zini Islom qal’asi, ummat himoyachisi va buyuk islomiy kurashlarning ramziy bayroqdori sifatida ko‘rsatishga urinadi.
Pokiston shaharlari va ko‘chalarida aholiga armiyaning nafaqat mamlakat chegaralarini, balki butun musulmon ummati va Harami Sharifaynni ham himoya qilish mas’uliyatini zimmasiga olgani haqidagi tushuncha singdiriladi.
Ammo strategik manfaatlar va global siyosat tenglamalari o‘zgargan zahoti barcha diniy va mafkuraviy da’volar ikkinchi darajaga tushib qoladi.
Bu yerda muhim savol tug‘iladi: agar maqsad AQSh, Saudiya Arabistoni yoki boshqa xalqaro hamkorlar uchun bahona va asos yaratish bo‘lsa, nega iqtisodiy muammolar, ichki siyosiy beqarorlik yoki diplomatik sabablar o‘rniga aynan begunoh musulmonlar qonini to‘kish eng qulay vosita sifatida tanlanadi?
Bu savolning javobi yillar davomida mintaqa ustiga soya solib kelayotgan tafakkur tarzida yashiringan. Chunki iqtisodiy zaiflik yoki siyosiy inqirozni tan olish Pokistonni xalqaro maydonda zaif davlat sifatida ko‘rsatadi. Ammo aksilterror operatsiyasi da’vosi uni faol va muhim xavfsizlik hamkori sifatida namoyon etadi.
Bundan tashqari, Pokiston hukumat tuzilmasiga yaqin ommaviy axborot vositalari va rasmiy rivoyatlar so‘nggi yigirma yil davomida Afg‘onistondan keladigan har qanday o‘zgarishni Pokiston xavfsizligiga tahdid sifatida talqin qilib kelmoqda. Natijada afg‘on musulmonlari Pokiston jamoatchiligi ongida ko‘pincha shubhali va beqarorlik bilan bog‘liq shaxslar sifatida tasvirlangan.
Harbiy adabiyotda bu holat insoniylashtirmaslik (Dehumanization) deb ataladi. Ya’ni nishonga olingan odamlar oddiy insonlar sifatida emas, balki harbiy hisob-kitoblar va statistik ma’lumotlarning bir qismi, qo‘shimcha talofatlar (Collateral Damage) sifatida ko‘riladi.
Xost, Kunar va Paktikadagi vayron bo‘lgan uylar ostidan chiqarilgan bolalar jasadlari hamda yarador onalarning faryodlari bugun ushbu fojianing eng og‘riqli yodgorligi bo‘lib qolmoqda. Bu manzara har qanday rasmiy bayonot va matbuot xabaridan ko‘ra balandroq va ta’sirchanroq ovozga ega.
Bu voqea dunyoga shuni eslatadiki, davlatlar din, e’tiqod va qadriyatlarni insonlarni tarbiyalash va isloh qilish vositasi sifatida emas, balki siyosiy qudrat va omon qolish quroliga aylantirganlarida, ularning axloqiy poydevorlari yemiriladi va insoniy qadriyatlar shubha ostida qoladi.
Endilikda UNAMA haqiqatni aniqlash hisoboti Pokiston armiyasi va Attoulloh Tararning da’volarini jiddiy savollar ostida qoldirgan bir paytda, vaqt shuni ko‘rsatadiki, Pokistonning musulmon xalqi va insoniyat dardini his qiladigan kishilar bu jiddiy urush jinoyati qarshisida sukut saqlaydimi yoki o‘z norozilik ovozlarini ko‘taradimi.
Oddiy musulmon ushbu manzaraga nazar tashlar ekan, shunday xulosaga keladi: Pokiston armiyasi mamlakat ichida va tashqarisida musulmonlar ustiga yog‘dirayotgan bombalar aslida ma’lum bir dushmanni yo‘q qilish uchun emas, balki dunyo qudratlari, kreditorlar va moliyaviy homiylarga quyidagi xabarni yetkazish uchun ishlatilmoqda:
Ey dunyo hukmdorlari! Biz hanuzgacha Sharqiy Hindiston kompaniyasi (East India Company) hukmronligi davrida tarbiyalangan ajdodlarimiz kabi sizlarga va sizlarning kelajak avlodlaringizga sodiq hamda itoatkor bo‘lib qolganmiz.