Vasif Ahmad Rayon
Xalqaro siyosat maydonida ko‘p bora shunday voqealar yuz beradiki, ular birdaniga tashqi ko‘rinishdagi qudrat bilan haqiqiy imkoniyat o‘rtasidagi yashirin masofani ochib beradi. Bir davlat kuch vositalari, propaganda va bosim orqali o‘z siyosiy maqsadlarini ilgari surganda, qisqa muddatda g‘olibdek ko‘rinishi mumkin. Ammo tarix shuni ko‘rsatganki, haqiqat lahzasi yetib kelganda, go‘yoki mustahkam va ulkan tog‘dek ko‘ringan o‘sha qudrat sarobdan boshqa narsa bo‘lib chiqmaydi. Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi so‘nggi siyosiy o‘zgarishlarni ham aynan shu tarixiy haqiqatning yana bir tirik namunasi deb baholash mumkin.
O‘tgan o‘n yilliklar davomida mintaqaning xavfsizlik muhiti razvedka o‘yinlari, proksi urushlar va doimiy bosimlar sahnasiga aylangan edi. Pokistonning harbiy tuzilmalari doimo mintaqaviy siyosat muvozanatini kuch va ta’sir orqali boshqarishga harakat qilib kelgan. Ammo hozir shunday alomatlar paydo bo‘lmoqdaki, go‘yoki aynan shu yondashuvning o‘zi muammolarning asosiy manbaiga aylangan. Pokiston harbiy rejimi Afg‘oniston bilan bilvosita yo‘llar orqali muzokara qilishni so‘ragani haqidagi so‘nggi xabarlar oddiy diplomatik harakat emas, balki katta siyosiy tenglama o‘zgarayotganining belgisi sifatida ko‘rilmoqda.
Xalqaro munosabatlarda ba’zan shunday vaziyat yuzaga keladiki, bir tomon bosim va tahdidga tayanib, qarshi tomonning irodasini zaif deb o‘ylaydi. Ammo qarshi tomon milliy suvereniteti va izzatini himoya qilishda qat’iy pozitsiya tutganida, barcha hisob-kitoblar o‘zgarib ketadi. Afg‘oniston Islomiy Amirligining yaqindagi qat’iy munosabati aynan shu o‘zgarishning muhim omili bo‘ldi. Ana shu qat’iy turish shunday bir muhitni yuzaga keltirdiki, endilikda Islomoboddagi siyosiy va harbiy doiralar turli yo‘llar orqali muloqot eshigini taqillatishga majbur bo‘layotgandek ko‘rinadi.
Ba’zi siyosiy shaxslar, qabila yetakchilari va hatto iste’fodagi generallar vositachilik qilishga urinayotgani ham shuni ko‘rsatadiki, kuch siyosati barqaror bo‘lib qolmaydi. Bir tizim muammolarni bosim orqali hal qilishga o‘rganib qolsa, oxir-oqibat shunday bosqichga yetadiki, yana muzokara stoliga qaytishga majbur bo‘ladi. Ammo shu bilan birga yana muhim savol ham paydo bo‘ladi: bu murojaat chin dildan hamkorlik qilish uchunmi yoki vaqt yutish uchun navbatdagi siyosiy urinishmi?
Pokistondagi qattiq harbiy senzura ostida ishlayotgan ayrim ommaviy axborot vositalari go‘yoki Afg‘oniston muzokara qilishni so‘ragandek tasvir yaratishga urinmoqda. Tahlilchilarning fikricha, bu asossiz gaplar haqiqatni yashirishga qaratilgan urinishdan boshqa narsa emas. Bir tizim haqiqat o‘rniga propaganda orqali jamoatchilik fikrini boshqarishga harakat qilsa, bu uning siyosiy zaifligining belgisi hisoblanadi. Bunga qarshi ravishda, Afg‘onistonning pozitsiyasi nisbatan aniq va barqaror: mamlakat tuprog‘i, xalqi va suverenitetini himoya qilish asosiy tamoyildir. Shu bilan birga, tushunish va muloqot eshigi ham yopiq emas.
Diplomatik an’analarda bu holat kuchli pozitsiyaning belgisi sifatida baholanadi na urushparast shiorlar bilan chiqadi va na taslim bo‘lish alomatlari ko‘rinadi. Tarix shuni o‘rgatadiki, millatlar bosim qarshisida prinsipial pozitsiyani saqlab qolgandagina siyosiy vaznini oshiradi. Afg‘oniston uzoq urushlar, fidoyiliklar va og‘ir sinovlar yo‘lidan o‘tib, bugungi bosqichga yetib keldi. Ana shu tajribalar tufayli bugun mamlakatning siyosiy rahbariyati mintaqaviy siyosatni hissiy reaksiyalar orqali emas, balki hisoblangan pozitsiya orqali boshqarishga intilmoqda.
Mintaqa barqarorligi faqat barcha davlatlar bir-birining suverenitetiga hurmat bilan yondashgan taqdirdagina mumkin bo‘ladi. Agar Pokiston haqiqatan ham uzluksiz inqirozlar davridan chiqmoqchi bo‘lsa, avvalgi bosim va yashirin o‘yinlar o‘rniga ochiq hamkorlik siyosatini tanlashi zarur. Kuch siyosati qisqa muddatli g‘alabalar keltirishi mumkin, ammo uzoq muddatli barqarorlik uchun hech qachon samarali bo‘lmagan.
Bugun Afg‘oniston shunday tarixiy bosqichda turibdiki, uning har bir qarori mintaqa kelajagiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Afg‘onlar yillar davom etgan urushlardan so‘ng izzat, barqarorlik va mustaqillik kafolatlangan kelajakka umid bilan qaramoqda. Ana shu orzu Afg‘onistonni milliy suverenitetni himoya qilishni har qanday siyosiy munosabatning asosi qilib olishga undadi. Aynan shu yerda kuch bilan haqiqat o‘rtasidagi chegara yaqqol ko‘rinadi. Kuch haqiqat qarshisida nihoyatda ojizdir, haqiqat esa bir xalqning irodasi va e’tiqodini ifoda etganida eng qudratli kuchga aylanadi.
Agar mintaqaning siyosiy o‘yinchilari tarix saboqlaridan dars olsa, balki bu lahza yangi bosqichning boshlanishiga aylanishi mumkin unda kuch o‘rniga aql, bosim o‘rniga esa o‘zaro tushunish hukmron bo‘ladi. Ammo agar o‘tmishdagi xatolar yana takrorlansa, tarix yana bir bor shuni isbotlaydiki, hech qanday qudrat haqiqat qarshisida abadiy turib bera olmaydi. Bu Afg‘oniston yana bir bor dunyoga eslatayotgan saboqdir: millatlar qurol kuchi bilan yengilmaydi, ular faqat o‘z irodasini yo‘qotgandagina mag‘lub bo‘ladi. Afg‘oniston esa hanuz o‘z irodasini saqlab qolgan va aynan shu iroda bugun mintaqaning siyosiy tenglamasidagi eng muhim kuchga aylangan.