Haris Ubaydah
Alloma Koroniy Istanbulda bir masjid qurdi va Dorul-hadis nomli bir madrasa tashkil etdi. Bu madrasa dunyoga mashhur bo‘ldi va barcha hujralari shogirdlar bilan to‘ldi. U ilmning yoyilishida muhim rol o‘ynadi va ko‘plab buyuk olimlar undan ta’lim oldilar. 761-hijriy yilda u haj amallarini ado etdi va umrining qolgan qismini shu sha’n bilan o‘tkazdi hamda 793-hijriy yil oxirida vafot etdi. Uning janozasida sulton bilan bir qatorda ko‘p xalq ham ishtirok etdi.
Alloma Koroniyning hayoti va holatlari muallifi tomonidan yozilgan Ash-shaqo’iq an-nu’moniya asarida chiroyli tarzda bayon etilgan. U rasmiy majlislarda va sulton huzurida doimo uning nomini tilga olardi, ammo hech qachon sultonning huzurida o‘tirmas va uning qo‘lini o‘pmas edi. Odatdagi xalq orasida sulton bilan ko‘rishardi, ammo rasmiy taklif bo‘lmaguncha saroyga kirmas edi.
Uning haqida kitoblarda yozilgan ko‘plab fazilatlari bor. Jumladan, u taqvodor va amalda sobit bo‘lgan olimlardan edi. Sulton Muhammad Fotih bir joyda faqir bir olim borligini eshitsa, darhol o‘sha yerga borib, unga moddiy yordamlar ko‘rsatardi va dunyo ishlari bilan mashg‘ul bo‘lishdan saqlardi.
Sulton Muhammad Fotihning ilmiy odatlari
Sulton Muhammad Fotih muborak Ramazon oyida peshin namozidan so‘ng saroyga kelish odatiga ega edi. U bilan bir guruh olimlar va mufassirlar hamroh bo‘lardi. Har kuni mufassirlardan biri Qur’onni tafsir qilar, qolgan olimlar esa bahs-munozara olib borar edi. Sultonning o‘zi ham bu bahslarda ishtirok etardi va saroy olimlariga katta hurmat ko‘rsatardi; ularga qimmatbaho sovg‘alar berar, mol-davlat ulashardi.
Adiblar va shoirlarga ehtirom
Bir Usmoniy tarixchisi yozganidek, Sulton Muhammad Fotih adabni rivojlantirishda yetakchi va yirik shoirlardan biri edi. U 30 yil hukmronlik qildi va bu 30 yil baxt, baraka va taraqqiyot davri bo‘ldi. Sulton mustaqil shohlarga qarshi g‘alabalari tufayli Abul-Fath (Fathlar otasi) laqabini oldi. U yetti mamlakat va ikki yuz shaharni fath etdi, ilm va amalda yuksak maqomga ega bo‘ldi, shu bois Abul-Xayrot (Yaxshiliklar otasi) deb ham tanilgan.
Sulton Muhammad Fotih har doim adiblarga, ayniqsa shoirlarga katta hurmat ko‘rsatardi. Shoirlarga saroyda hozir bo‘lishga va hatto sayohatlarda hamrohlik qilishga ruxsat berardi. Uning saroyidagi do‘stlari orasida ko‘plab shoirlar bor edi Ahmad Pasha, Mahmud Muhammad Pasha va Qosim Jazari Pasha shular jumlasidandir. Bu shoirlarning umumiy soni yigirma kishi atrofida bo‘lib, har biri oyiga ming dirhamga yaqin maosh olar edi.
Sulton tabiatan adib va shoirlarning ilmiy va adabiy yutuqlari haqida eng go‘zal she’rlarni yozishlarini istar edi, biroq u odobsizlik va qo‘pollikka qarshi edi. Agar biror shoir odob doirasidan chiqsa, uni qamab qo‘yar yoki saroydan haydar edi.
Kitoblarni tarjima qilishdagi sa’y-harakatlar
Sulton Muhammad Fotih rum (yunon) tilini yaxshi bilardi va Islom olamining fikriy va nazariy taraqqiyoti uchun ko‘plab kitoblarning turk tiliga tarjima qilinishini buyurdi. Bu kitoblar yunon, lotin, arab va fors tillaridagi asarlardan iborat edi. Mashhur asarlardan biri Plutarxning “Hayotlar” (Hiyovot Movaziya) nomli kitobi bo‘lib, unda buyuk shaxslar haqida so‘z yuritilgan edi.
Shuningdek, andaluslik tabib olim Imom Zahroviy o‘zining mashhur At-Tasrif liman ‘ajaza ‘an at-ta’lif nomli tibbiy asarini yozgan edi. Sulton Muhammad Fotih bu kitobni tarjima qildirib, unga qo‘shimchalar kiritdi va jarrohlik asboblarining chizmalarini ham unga ilova qildi — bu chizmalar amaliy tibbiyotda keng qo‘llanilgan.
Ptolemeyning geografiyaga oid kitobi Sultonga yetib kelganida, u uni o‘rganib chiqdi. Kitobdagi xaritani Jorj Amiratrus ismli rum olimi bilan birgalikda tahlil qildi. Sulton so‘ng bu olim va uning o‘g‘liga har ikki tilda (rum va arab) yetuk bo‘lganlarga — kitobni arab tiliga tarjima qilish va yangi xarita tuzishni buyurdi. Shu tarzda biri arabcha, biri rumcha ikki nusxa tayyorlandi. Sulton ularning mehnatini qadrlab, ularga yaxshi mukofot berdi.
Alloma Ali Qushchiy, o‘z davrining eng buyuk matematika va astronomiya olimlaridan biri, fors tilida bir kitob yozgan edi. U shu kitobning arabcha nusxasini ham tayyorlab, Sulton Muhammad Fotih saroyiga sovg‘a sifatida yuborgan.