Ajmal G‘aznaviy
Konarga raketa hujumi masalasi faqat mahalliy xavfsizlik xabari emas, balki zamonaviy xalqaro tizimdagi chuqur muammoning takrorlanuvchi aksidir. Bu shunday muammo-ki, unda qonun bilan haqiqat o‘rtasidagi masofa kundan-kunga kengayib bormoqda. Ikkinchi jahon urushidan keyin inson xavfsizligini ta’minlash, davlatlar suvereniteti va tinch aholi daxlsizligini himoya qilish nomi bilan shakllangan tizim bugun ko‘plab hududlarda og‘ir sinovga duch kelmoqda. Bu sinovning javoblari kitob sahifalarida emas, balki insonlar qoni evaziga yer yuzida yozilmoqda.
Pokiston harbiy rejimi Konar viloyatining ayrim hududlarida minomyot va raketa hujumlarini amalga oshirib, Asadobod shahri va uning atrofidagi hududlarga katta zarar yetkazdi. Bunday hodisalarning takrorlanishi yana bir muhim savolni o‘rtaga qo‘yadi: transchegaraviy harbiy amaliyotlarning huquqiy doiralari qay darajada rioya qilinmoqda va tinch aholi hayotini himoya qilish harbiy hisob-kitoblarda qanchalik o‘rin tutmoqda?
Xalqaro gumanitar huquqqa ko‘ra, tinch aholi yashaydigan joylar, ta’lim muassasalari va jamoat infratuzilmasiga qasddan yoki ehtiyotsizlik bilan hujum qilish taqiqlangan. Jeneva konvensiyalari va ularning qo‘shimcha protokollari tomonlar tinch aholining talofatlarini oldini olishga majbur ekanini hamda har bir harbiy harakatda mutanosiblik va farqlash tamoyillariga amal qilish lozimligini aniq ta’kidlaydi. Biroq mojaro geografiyasi kengaygan sari bu tamoyillar ko‘pincha siyosiy va xavfsizlik zaruratlari soyasida zaiflashadi va qonun tili kuch tiliga nisbatan sustlashadi.
Bunday sharoitda voqeaning haqiqatini faqat rasmiy bayonotlar asosida aniqlash mumkin emas. Zamonaviy xalqaro tizimning asosiy muammolaridan biri shundaki, haqiqatlar ko‘pincha turli rivoyatlar, o‘zaro ayblovlar va siyosiy talqinlar orasida yo‘qolib ketadi. Har bir tomon o‘z talqinini beradi, biroq xolis tekshiruv mexanizmlari yoki zaif, yoki geosiyosiy bosimlar tufayli cheklanadi. Aynan shu yerda adolat tushunchasi savol ostida qoladi: agar haqiqat aniqlanmasa, javobgarlik qanday ta’minlanadi?
Mintaqaviy darajada bunday hodisalar faqat jismoniy oqibatlar bilan cheklanmaydi, balki ularning ruhiy va ijtimoiy ta’siri yanada chuqurdir. Chegara hududlarida yashovchilar doimo noma’lum xavf soyasida hayot kechiradilar bu xavfning na vaqti aniq, na maqsadi. Ta’limning davomiyligi, iqtisodiy faoliyat va ijtimoiy barqarorlik hissi doimiy qo‘rquv bosimi ostida qoladi. Bu holat asta-sekin insoniy taraqqiyotning tabiiy yo‘lini izdan chiqarib, jamiyatlarni uzoq muddatli beqarorlikka olib boradi.
Global darajada ham bunday hodisalar yirik davlatlar va mintaqaviy hukumatlar o‘rtasidagi ishonch inqirozini kuchaytiradi. Transchegaraviy harbiy harakatlar aniq huquqiy izohsiz amalga oshirilganda, nafaqat qarshi tomonning ishonchsizligi ortadi, balki mintaqaviy xavfsizlik muvozanati ham zarar ko‘radi. Bu global siyosatning nozik nuqtalaridan biridir, unda kichik bir hodisa katta inqirozlarning boshlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Shunga qaramay, barcha siyosiy va harbiy tahlillar ortida bir asosiy haqiqat o‘zgarmaydi: urush yukini har doim oddiy inson ko‘taradi. Maktab ovozi o‘rniga portlash ovozini eshitayotgan bola; osoyishtalik o‘rniga ko‘chishga majbur bo‘layotgan oila; kelajak o‘rniga tirik qolish haqida o‘ylayotgan jamiyat bularning barchasi har qanday strategiyaning yashirin bahosidir.
Aynan shu nuqtada xalqaro tizimning eng muhim sinovi namoyon bo‘ladi: xalqaro huquq faqat hujjatlar darajasida qoladimi yoki amalda ham barcha uchun teng qiymatga egami? Agar qonun faqat zaiflar uchun bo‘lsa va kuch egalari istisno huquqiga ega bo‘lsa, unda global tartibning asosi tengsizlikka qurilgan bo‘lib qoladi.
Konar hodisasi kabi voqealar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy dunyoning eng katta ehtiyoji faqat siyosiy kelishuvlar emas, balki huquqiy me’yorlarning haqiqiy ijrosidir. Tinch aholining hayoti barcha hisob-kitoblarning markaziga qo‘yilmaguncha, har qanday tinchlik, har qanday bayonot va har qanday kelishuv vaqtinchalik bo‘lib qoladi. Asosiy savol esa har bir urushdan so‘ng takrorlanadi: insoniyat bir kun kelib kuch emas, qonun soyasida turib insonni himoya qiladimi yoki bu takrorlanib kelayotgan tarix yana cheksiz iztiroblar shaklida davom etadimi?