Usmon Ahmadzay
Inglizlar Afg‘oniston yerlarini mustamlakaga aylantirishga, Sovet Ittifoqiga qarshi mustahkam va barqaror pozitsiyaga ega bo‘lish uchun katta urinishlar qilishdi va shu orqali Sovetning kengayishini to‘xtatishga harakat qilishdi.
Bu maqsadda tarixda uchta katta jang ro‘y bergan, ammo uchinchi jang, Afg‘onistonga mustaqillik olib kelgan va har qanday ta’sir, mustamlaka va ta’sirning oldini oladigan tizimni qurishga yordam bergan jang edi.
Inglizlar bu yerda o‘z ta’sirini va harbiy ishtirokini o‘rnatishga harakat qilishdi, bu esa Yaqub Xon bilan 1879 yilda imzolangan Gandamak shartnomasi orqali amalga oshdi. Gandamak shartnomasidan so‘ng, inglizlar bu yerda harbiy bazalar qurdilar, afg‘onlarning tashqi ishlar bo‘yicha to‘liq mustaqilligini tortib oldilar va barcha tashqi ishlarni o‘z xohishlariga ko‘ra amalga oshirdilar.
Bu vaziyat bir necha o‘n yillar davom etdi. Nihoyat, mamlakatning diniy qatlamlari maydonga chiqdi va qonga botgan janglar va juda ko‘p qurbonliklardan so‘ng, inglizlar 1919 yilda mag‘lubiyatga uchradi va afg‘onlar o‘z mustaqilliklariga erishdilar. Ammo ularning rahbarligi Habibulla Xonning uchinchi farzandi bo‘lgan Amanulla Xon zimmasida edi, u otasi vafotidan keyin taxtga o‘tirdi.
Amanulla Xon hatto g‘alabadan keyin ham hokimiyatda bo‘lib qoldi, ammo qadriyatlarni himoya qilish o‘rniga, begona g‘oyalarga nisbatan juda yumshoq pozitsiyada edi; Kobulni to‘liq islomiy shahar va diniy markaz o‘rniga dunyodagi eng buzuq shaharlardan biriga aylantirdi. Ayollar yarim yalang‘och kiyinishardi, yosh qizlar zamonaviy ta’lim nomi bilan chet elga jo‘natildi va u o‘zi yangi fohishalikni olib kelish uchun oylar davomida xorijiy safarlar bilan band bo‘ldi.
U to‘qqiz yil ichida shunday holatni yaratdiki, bu umuman qabul qilinadigan narsa emas edi. Ammo qiziq tomoni shundaki, Amanulla va uning tarafdorlari bu demokratiyani, dinsizlikni va g‘arbiy buzuqlikni madaniyat va taraqqiyot deb atashdi. Amanulla xalq qo‘zg‘oloni bilan hokimiyatdan chetlatildi va Yevropaga surgun qilindi, ammo uning g‘oyalari hali ham tirik, millat undan aziyat chekmoqda.
