Hamza Xurosoniy
Targ‘ibot xabarlari tili va tasviriy tahlili:
Pastfitrat va ifratchi DAISh(ISHID) guruhi garchi tashqi ildizlari orqaga qaragan mutaassib fikrlarga borib taqalsa-da, ammo zamonaviy va hisob-kitobli uslubda zamonaviy aloqa vositalaridan butun dunyoda qo‘rquv va dahshat tarqatishda foydalanar edi.(ISHID)DAIShning targ‘ibot xabarlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bu guruh murakkab va ilgari kuzatilmagan aloqa strategiyasidan foydalangan bo‘lib, u maxsus tasvirlar va nozik tafsilotlarning uyg‘unligiga asoslangan edi.
Ular deyarli har kuni o‘z auditoriyasiga bir nechta xabarlar yo‘llar, faqat 2014-2015 yillar oralig‘ida 845 ta audio va video kampaniyani rejalashtirib, nashr etgan edilar. Bu bedavo dajjol to‘dasi ommaviy axborot vositalari va semioz tizimlarni mukammal o‘rganib, o‘z xabarlarini o‘lim quroliga aylantirgan edi. Ularning tasvir va so‘z tili — bu buzilgan diniy ramzlar va zamonaviy ishontirish texnikalarining vayronkor uyg‘unligidan iborat edi.
Ularning reklama videolarida har bir detal — kiyim rangi, kameraning burchagi — puxta o‘ylangan bo‘lib, muayyan bir xabar yetkazishga xizmat qilardi. Ularning barcha media mahsulotlarida ko‘zga tashlanadigan qora bayroq tasodifiy belgisi emas, balki tahdid tuyg‘usi uyg‘otuvchi va shaxsiyat shakllantiruvchi aniq strategik ramz edi. Ular ranglarning so‘zlardan oldin ta’sir qilishini yaxshi bilishar edi.
(ISHID) DAIShning vizual xabarlarida tana tili orqali qo‘rqinchli psixologik ustunlik saboqlari aks ettirilgan edi. Qotillar doim yuzlari ochiq, tik turgan, ko‘zlari beqaror bo‘lmagan holatda ko‘rsatilardi; jabrdiydalar esa larzaga tushgan, xo‘rlangan holda. Bu ataylab yaratilgan vizual kontrast orqali aniq xabar uzatilardi: «Biz kuchlimiz, siz zaifsiz.» Videolardagi musiqa va matnlar, ya’ni diniy qo‘shiqlar va harbiy tovushlar uyg‘unligi, yolg‘iz o‘zi ham qo‘rquv va haybat tuyg‘usini hosil qilardi.
(ISHID) DAISh bu taktikalari orqali san’atga zid san’atdan foydalandi. “Olov alangalari” (Flames of War) nomli film bunday yondashuvning ochiq namunasi bo‘lib, unda “slow-motion” texnologiyasi va zamonaviy kino asboblari ishlatilgan edi. Bu mahsulotlar nafaqat ularning zo‘ravon amaliyotlarining hisoboti, balki ularning da’vogar xalifaligi ostidagi “ideal hayot” ko‘rgazmasi sifatida ham xizmat qilgan edi.
(ISHID)DAIShning til orqali targ‘ibotini tahlil qilish esa so‘z manipulyatsiyasining xavfli bir shaklini namoyon etadi. Ular “xalifalik” “muhojir” kabi atamalar orqali dunyoni ikki tomonlama qarashga bo‘lib yuborgan — ya’ni “yo ular bilan bo‘lasan, yo ularga qarshi.” Bayonotlarda “biz” zamiridan takror-takror foydalanish yolg‘on bir mansublik hissini uyg‘otar, ayniqsa maqsadsiz yurgan yoshlarga jozibador tuyular edi. E’tiborlisi, ularning matnlarida “o‘lim” va “hayot” so‘zlari ko‘pincha yonma-yon kelar, xuddi haqiqiy hayotga erishish faqat o‘lim eshigidan o‘tish bilan mumkin degandek.
Til nuqtayi nazaridan (ISHID) (ISHID) DAIShning “Dabiq” va “Rumiyah” kabi onlayn jurnallari G‘arb uslubini taqlid qilib, ko‘p tilda tarjimalar bilan jahonga o‘z jihodiy dunyoqarashini singdirmoqchi bo‘lgan. Yuqori grafik sifati va maxsus til strategiyalari orqali ular o‘z ideologiyasini auditoriyaga etkazgan. DAISh tanish so‘z va tushunchalardan (masalan, jannat istagi) foydalanib, oddiylik bilan ifrat o‘rtasidagi chegara chizig‘ini yo‘q qilgan.
(ISHID) DAISh targ‘iboti tahlilida qo‘rqinchli jihat shuki, ular “Overton oynasi” nazariyasidan juda ayyorona (va albatta shaytoniy) foydalanishgan. Ular asta-sekin turli zo‘ravonlik sahnalarini ko‘rsatib, jamiyatning axloqiy qizil chiziqlarini surib yuborishgan: dastlab askarlarni qatl qilish, keyin esa asirlar, nihoyat tinch aholining qirg‘ini. Bu sekinlik bilan ketgan jarayon tomoshabinni zo‘ravonlikka nisbatan hissizlantirar edi.
Bugun ushbu targ‘ibotlarga nazar tashlaydigan bo‘lsak, (ISHID) DAISh oddiy bir ekstremistik guruh emas, balki inson psixikasini manipulyatsiya qilishda ilg‘or tajriba laboratoriyasi bo‘lganini ko‘ramiz. Ularning bu qorong‘i merosi zamonamiz uchun jiddiy ogohlantiruvdir – bir zamonki, har qanday yosh yigit oddiy bir smartfon bilan bunday o‘limli targ‘ibotning nishoniga aylanishi mumkin.
(ISHID) DAIShning ijtimoiy tarmoqlardagi xabarlari ham muayyan uslubga asoslangan edi. Faoliyatining eng yuqori davrida ular kuniga 46 mingta (x) akkaunti orqali reklama yuritgan, o‘rtacha 500 dan 2000 tagacha faol akkaunt har kuni 545 dan 2000 gacha post e’lon qilgan. Ularning ishlab chiqargan kontenti shunday uslubda edi: hatto o‘chirib tashlangandan so‘ng ham turli nomlar ostida boshqa joylarda yana paydo bo‘laverardi va bu tsikl qayta-qayta takrorlanganidan, DAISh uni qayta tarqatishga hojat sezmas edi.
Xulosa qilib aytganda, xorijiy ifrat guruh — (ISHID) DAIShning psixologik targ‘iboti shuni isbotladi: bir ekstremistik guruh zamonaviy aloqa vositalaridan foydalanib, o‘z ifrat g‘oyalarini qanday tarqata oladi. Bu tajriba shuni ko‘rsatdiki, raqamli asrda bir virusli videorolik tankdan ham xavfliroq bo‘lishi mumkin, va yuraklar bilan onglar uchun kurash virtual maydonda jismoniy urush kabi muhim ahamiyatga ega.
