Doktor Humom Xon
Afg‘oniston tomonidan tahdidlar va Pokiston armiyasining dastlabki asoslari
1848-yilda Britaniya Afg‘onistonga hujum qilganida, o‘ziga sodiq sardor Do‘st Muhammad Xonni Kobul taxtiga o‘tqazdi. Biroq bu hukumat faqat tashqi ko‘rinish edi; aslida esa bu hudud yirik davlatlar o‘rtasidagi raqobat maydoniga aylangan edi. Do‘st Muhammad Xon 1863-yilda vafot etgach, Afg‘oniston va Britaniya o‘rtasidagi munosabatlar asta-sekin yomonlashdi. Yangi amir Britaniyaga bo‘ysunmaslik yo‘lini tutdi va Britaniyaning asosiy raqibi bo‘lgan Rossiya bilan aloqalarini yaqinlashtirdi.
Aynan shu vaziyat 1878-yilda Ikkinchi ingliz-afg‘on urushining boshlanishiga sabab bo‘ldi. Britaniya Kobulni egallab, Yoqub Xonni o‘ziga bo‘ysunuvchi amir sifatida tayinladi. Ammo tez orada angladiki, Afg‘oniston tog‘lari shunchaki geografiya emas, balki mag‘lub etib bo‘lmaydigan xalqning qal’alaridir. Britaniya tushundi: afg‘on xalqini kuch bilan bo‘ysundirish mumkin emas. Shu sababli ular siyosatini o‘zgartirib, bevosita boshqaruv o‘rniga, Hindistonning g‘arbiy chegaralari uchun xavf tug‘dirmaydigan hukumatni Afg‘onistonda ko‘rishni istadi.
Bundan tashqari, Afg‘oniston har doim Rossiya va Britaniya o‘rtasidagi siyosiy raqobat maydoni bo‘lib qolishi aniq edi. Shu bois Britaniya o‘z strategiyasini yangiladi:
1. Hindistonning g‘arbiy chegaralarini mustahkamlash;
2. Rossiya ta’sirining oldini olish;
3. Ularning manfaatlariga tahdid soluvchi har qanday qo‘zg‘olonlarni bostirish.
Bu maqsadlarga erishish uchun Britaniya Hindistonning g‘arbiy qismida (hozirgi Pokiston hududi) o‘z armiyasini kuchaytirish va tartibga solishga qaror qildi.
Shu doirada lord Roberts (avval chegaraviy qo‘shinlar qo‘mondoni bo‘lgan, keyin Afg‘onistonga hujumni boshqargan va 1885-yilda Bengal armiyasi qo‘mondoni etib tayinlangan) hamda Jorj Makmun kabi britan generallari armiyani mahalliy qabilalardan tuzish kerak degan xulosaga kelishdi. Ular jangovar qobiliyatga ega va mustamlakachilarga sodiq bo‘ladigan qabilalarni tanlash zarur deb bildilar. Bu g‘oya keyinchalik “Jangovar irqlar” (Martial Races) nomi bilan mashhur bo‘ldi.
Ushbu siyosat asosida Hind yarimorolining ayrim hududlari alohida tanlab olindi. Eng muhimlari: Jehlum, Ravalpindi, Attok, Kohat va Bunir edi. Bu hududlardan askar yollash tezlik bilan boshlandi. 1885-yilda lord Roberts Bengal armiyasi qo‘mondoni bo‘lganidan so‘ng, bu jarayon yanada jadallashdi va Madras hamda Bombey armiyalariga ham kengaytirildi. Keyinchalik lord Kitchener bu tizimni yanada tartibga soldi.
Kitchener Britaniya armiyasida katta islohotlar o‘tkazdi. 1903-yilgacha Bengal, Madras va Bombey armiyalarini birlashtirib, “Qirollik Hind armiyasi” (Royal Indian Army) nomli markaziy armiyani tashkil etdi. Bu armiya keyinchalik to‘rt yirik qo‘mondonlikka bo‘lindi: Bengal, Panjob, Madras va Bombey.
Bu qo‘mondonliklar ichida Panjob alohida ahamiyatga ega edi, chunki u Afg‘oniston chegarasiga yaqin joylashgan edi. Hindistonning g‘arbiy muhim hududlari Panjob, Sarhad (Xaybar Paxtunxva), Sind va Balujistonni himoya qilish aynan shu qo‘mondonlik zimmasiga yuklatildi. 1900-yilga kelib, Qirollik Hind armiyasi tarkibining yarmidan ko‘pi aynan shu “jangovar qabilalar”dan tashkil topgan bo‘lib, ularning aksariyati Panjob va Sarhad hududlaridan edi.
Aynan Panjob qo‘mondonligi keyinchalik hozirgi Pokiston armiyasining asosiy yadrosiga aylandi. Shu sababli bu qo‘mondonlik Pokiston armiyasining dastlabki poydevori sifatida qaraladi va lord Kitchener uning asoschilaridan biri deb hisoblanadi.
Agar ushbu tarixiy zamin e’tiborga olinsa, Pokiston armiyasining XX asr oxiridagi ko‘plab qarorlari aslida o‘sha mustamlakachilik tafakkurining davomiyligi ekanini tushunish oson bo‘ladi. Masalan, 1980-yillarda Rossiyaga qarshi urushni qo‘llab-quvvatlashlari diniy sabablar bilan emas, balki strategik manfaatlarga asoslangan edi.
Shuningdek, agar Pokiston armiyasi ba’zan Afg‘oniston Islom Amirligi bilan hamkorlik qilgan bo‘lsa, bu shariatni qo‘llab-quvvatlash uchun emas edi. Agar shunday bo‘lganida, avvalo o‘z mamlakatida shariatni joriy qilgan bo‘lardi. Aslida esa bu Britaniya siyosatining davomidir: Kobulda ularning xavfsizlik manfaatlariga qarshi chiqmaydigan hukumat bo‘lishi kerak.
Shu tarixiy asosni hisobga olsak,
11-sentabrdan keyin Pokiston armiyasining Afg‘oniston Islom Amirligi bilan aloqalarni uzib, AQShni qo‘llab-quvvatlash qarorini “180 darajali burilish” deb atash to‘g‘ri emas. Chunki bu armiya boshidanoq shunday tarzda shakllantirilgan edi: agar Afg‘oniston hukumati ularning ishoralariga bo‘ysunmasa, unga qarshi choralar ko‘riladi va o‘rniga ular istagan shaxs yoki rejim hokimiyatga olib kelinadi.
