Abu Umayr Afg‘oniy
XX asr oxiri va XXI asr boshlarida musulmonlarning uyg‘onish davri kuzatila boshladi. XX asrning o‘rtalarida musulmonlar zaiflashib, islomiy tafakkur umumiy ravishda tanazzulga yuz tutgan edi. Shu bilan birga, G‘arb uchun yangi xavotir paydo bo‘ldi bu sotsializm deb atalgan yangi mafkuraning kuchayishi edi.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng Rossiya to‘liq sotsialistik tizimni tanlagan ilk davlat bo‘lib, katta kuchga aylandi. Xitoy kommunistik tizimni qabul qildi, Kuba tez orada sotsializm ta’siriga tushdi, Sovet Ittifoqi shakllandi, Sharqiy Yevropa sotsialistik yo‘lni tanladi, Vetnam, Koreya va Afrikaning ayrim hududlari ham sotsializm ta’siri ostida qoldi. Natijada G‘arbning asosiy e’tibori sotsializmga qarshi kurashga qaratildi va uning diqqat markazi islomiy harakatlardan ma’lum darajada chalg‘idi.
1947-yilda boshlangan qarama-qarshilik Sovuq urush nomi bilan tarixga kirdi. Bu davrda ikki yirik blok sotsializm va G‘arb kapitalizmi bir-biriga qarshi turdi. Biroq bu to‘qnashuv ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki bilvosita va vositachilar orqali olib borildi.
Bu qarama-qarshiliklarning muhim misollari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
1. Vetnamda sotsialist kuchlar va AQSh o‘rtasidagi urush;
2. Koreya urushi;
3. Kuba raketa inqirozi.
Sotsializm qariyb yarim asr davom etdi.
Sotsializm, kapitalizm va islomiy tizim o‘rtasidagi qarama-qarshilik sharoitida, sotsializm musulmonlar uchun ham xavf sifatida qaraldi. Shunga qaramay, musulmonlar o‘zlarining zaif holatlariga qaramasdan, bu mafkuraga qarshi turishga harakat qildilar.
Nima uchun islom va sotsializm o‘rtasida ziddiyat mavjud?
Sotsializm asosan dinsizlik (ilhad) g‘oyasiga asoslanadi. Sotsialistlar diniy e’tiqodlarni tan olmaydi. Karl Marks, sotsializmning mashhur nazariyotchisi, dinni “inson uchun afyun” deb ta’riflagan. Ular hech qanday ilohiy dinga ishonmaydi. Bundan tashqari, sotsializmning iqtisodiy qarashlari ham islomga zid hisoblanadi. U mutlaq iqtisodiy tenglikni targ‘ib qiladi va barcha mulk umumiy bo‘lishi kerak, deb hisoblaydi.
Islom esa har bir insonga halol yo‘l bilan tijorat qilish va mulkka egalik qilish huquqini beradi. Unda shaxsiy mulk huquqi tan olinadi, sotsializmda esa mulk ko‘proq davlat tasarrufida bo‘ladi. Shuningdek, islomda halol va harom chegaralari aniq belgilangan, sotsializmda esa bunday ajratish mavjud emas.
Xulosa qilib aytganda, sotsializm islomning aqidasi, tafakkuri va iqtisodiy tizimi bilan mos kelmaydi. Shu sababli musulmonlar va sotsialistlar o‘rtasida qarama-qarshilik yuzaga keldi. Bu jarayonda G‘arb ham sotsializmga qarshi turdi. Natijada bu kurash musulmonlar foydasiga yakunlangan, degan qarashlar ham mavjud, chunki islomiy tafakkur va jihod tushunchasi yana musulmon yoshlar ongida jonlandi.
Musulmon yoshlar shuni anglab yetdiki, sekulyarizm ularning manfaatlarini to‘liq ta’minlay olmaydi, ularga haqiqiy erkinlik bermaydi va ularni himoya qilmaydi. G‘arbda ham, ko‘plab sekulyar musulmonlar orasida ham sotsializm katta tahdid sifatida baholangan. Biroq ko‘plab kuchlar qarshisida turgan bu tizim oxir-oqibat islomiy tafakkur va qarshilik g‘oyalari bilan ham sinovdan o‘tdi.
XX asr o‘rtalarida G‘arb sotsializm kengayishidan jiddiy xavotirda edi va islomiy tafakkur unga qarshi turishi mumkinligini anglagan holda, o‘z manfaatlari uchun vaqtincha islomiy harakatlarga nisbatan bosimni kamaytirdi. Shu bilan birga, ayrim musulmon davlatlaridagi sekulyar ittifoqchilariga sotsializmga qarshi turishda islomiy g‘oyalarni kuchaytirishga ham yo‘l ochdi.
XX asr oxiriga kelib sotsializm zaiflashdi va G‘arb nisbatan yengil nafas oldi. Ammo ko‘p o‘tmay yangi muammo paydo bo‘ldi: islomiy tizim, jihod, shariat va xalifalik haqidagi tushunchalar yana musulmon yoshlar ongida jonlana boshladi. Bu o‘zgarishlar G‘arbni yana xavotirga soldi va tarixdagi eski qo‘rquvlarni qayta jonlantirdi.
