Duktur Homam Xon
Pokiston armiyasining tuzilishi va rivojlanishida Amerikaning roli va ta’siri
Aynan shu davrda inglizlardan bevosita ta’sirlangan harbiy avlod soyasida yana bir harbiy avlod ham o‘sib, tarbiya topayotgan edi. Bu yangi avlod tarbiyasida ikki muhim omil katta ta’sir ko‘rsatdi; bir tomondan birinchi avlod ofitserlari britaniyalik ofitserlardan meros bo‘lib qolgan barcha mahorat va tajribalarni ushbu yangi avlodga o‘tkazar edi, boshqa tomondan esa Pokistonning harbiy va siyosiy rahbariyati Amerika bilan aloqalarni mustahkamlash bilan band edi.
Britaniya mustamlakachiligi bag‘ridan chiqqan Amerika ko‘p vaqt o‘tmay Pokistonni o‘z ittifoqchilari qatoriga qo‘shdi. 1954-yilda Pokiston Amerika bilan “O‘zaro mudofaa hamkorligi shartnomasi”ni imzoladi va shundan keyin Amerikadan Pokistonga yordamlar boshlandi. So‘ng 1955-yilda Pokiston SEATO va CENTO tashkilotlariga a’zo bo‘ldi hamda bu orqali o‘zini Amerikaning yaqin ittifoqchisi sifatida namoyon qildi. Amerika esa Pokiston armiyasini o‘qitish va tayyorlashga katta e’tibor qaratdi.
Pokiston armiyasi o‘z harbiy tuzilmasini Amerika armiyasining tashkiliy modeli asosida qayta shakllantirdi. Armiya ichida Amerika qurollari bilan jihozlangan va Amerika standartlari asosida tayyorlangan ko‘plab bo‘linma va diviziyalar tashkil etildi. Pokistonning yuqori martabali ofitserlarining aksariyati tahsil va harbiy tayyorgarlik uchun Amerikaga yuborildi. 1955-yildan 1958-yilgacha bo‘lgan uch yil ichida faqat artilleriya bo‘limidan taxminan 200 nafar ofitser Amerikaga yuborilgan edi.
Bundan tashqari, amerikalik ofitserlar ham Pokistonga kelib harbiy akademiyalarda dars berar va ushbu akademiyalarning o‘quv dasturlarida muhim o‘zgarishlar amalga oshirar edilar. Shu bilan birga pokistonlik ofitserlar Britaniya va Hamdo‘stlik davlatlariga ham o‘qish va tayyorgarlik uchun yuborilar edi. Natijada shunday bir harbiy avlod paydo bo‘ldiki, uning fikriy va tarixiy asosi britaniyacha bo‘lsa-da, unda Amerika ta’siri ham yaqqol ko‘rinib turardi.
Stiven Kohen bu haqiqat haqida shunday yozadi:
Amerikalik harbiy mutaxassislar vaqti-vaqti bilan Kvettadagi Staff kollejiga ham tashrif buyurardilar; bu muassasa Pokistondagi eng qadimgi harbiy markaz bo‘lib, bugungacha o‘zining britaniyacha xususiyatlarini saqlab qolgan. Shu sababli amerikaliklar ushbu kollejning ta’lim va tarbiya tizimida muhim rol o‘ynaganlar. Kollejning rasmiy tarixida qayd etilishicha, 1957-yilda Amerikaning atom urushi bo‘yicha mutaxassislari tashrifi juda foydali bo‘lgan va buning natijasida eski o‘quv dasturi o‘zgartirilib qayta ko‘rib chiqilgan. (Pakistan Army: History and Organization, Stephen P. Cohen, 65–72-betlar)
Shuningdek, 1956-yilda Amerikaning maxsus operatsion kuchlari hamkorligida “SSG”ning rasmiy asoslari qo‘yildi va ushbu kuch Amerika maxsus bo‘linmalari uslubi hamda standartlari asosida rivojlantirildi va tayyorlandi.
1971-yildan keyin Amerikaning diqqati Vetnamga qaratildi va Pokiston vaqtincha uning ittifoqchilari safidan chetda qoldi. Ammo 1980-yillar boshlanishi bilan Amerika Sovet tahdidining oldini olish uchun yana Pokistonga muhtoj bo‘ldi. Pokiston esa harbiy va nohukumat yordamlar eshiklarining qayta ochilishidan mamnun bo‘lib, Amerikaning birinchi safdagi ittifoqchisi unvonini qabul qildi. Shu tariqa Pokiston armiyasi yana Amerika homiyligi ostiga kirdi.
Sovet qo‘shinlari Afg‘onistondan chiqib ketganidan keyin bu jarayon qisqa muddat zaiflashdi, biroq 2001-yil 11-sentabr voqealaridan keyin Pokiston yana Amerikaning birinchi safdagi ittifoqchisiga aylandi va bu maqomni hozirgacha saqlab kelmoqda. Shu davr davomida tayyorlangan ikkinchi avlod ofitserlari nafaqat Britaniyaga, balki yangi hamkori bo‘lgan Amerikaga ham yaqinlashdilar.
Parvez Musharraf ham aynan shu avlod vakillaridan edi. U Amerika ta’siri ostidagi Kvettadagi Staff kollejida tahsil olganidan so‘ng Londondagi Royal College of Defence Studiesda ham o‘qidi va 1998-yilda Pokiston armiyasi qo‘mondoni etib tayinlandi.
