Farid afg‘on
Uchinchi ingliz-afg‘on urushi va o‘zgargan jahon sharoiti:
1919-yil aprel oyida Omonullohxon Kobuldagi shoh saroyidan Afg‘onistonning to‘liq siyosiy va diplomatik mustaqilligini e’lon qilganida, Britaniya imperiyasi saroylarida kuchli tashvish to‘lqini paydo bo‘ldi. Inglizlar uchun bir tog‘li saltanatning qirq yillik hukmronligini birdaniga rad etishi qabul qilib bo‘lmaydigan hol edi.
Britaniya Hindistoni hukumati shoh Omonullohxonning maktubiga hech qanday ijobiy javob bermadi, aksincha, o‘z harbiy kuchlarining chegaralar bo‘ylab harakatini kuchaytirdi. Omonullohxon 1919-yil may oyida inglizlarga qarshi rasman «Mustaqillik urushi»ni e’lon qildi. Bu urush tarixda Uchinchi ingliz-afg‘on urushi nomi bilan tanildi.
Bu safar tarix g‘ildiragi butunlay boshqa tomonga burilgan edi. Qirq yil avval qudratli bo‘lgan Britaniya endilikda ichidan holdan toygan va zaiflashgan edi. Birinchi jahon urushining vayronagarchiliklari Britaniya iqtisodiyotini zaiflashtirgan, uning oq tanli askarlari esa yangi urush olib borishga endi tayyor emas edi. Eng muhimi, Britaniya rajining asosiy markazi bo‘lgan Hindistonning o‘zi ham ichkaridan mustaqillik ostonasiga kelib qolgan edi.
1919-yil aprel oyida Jallianvala Bog‘dagi dahshatli qirg‘indan keyin inglizlarga qarshi nafrat butun Hindistonni qamrab oldi. Xalifat harakati natijasida musulmonlar va hindular Britaniya rajiga barham berish uchun birgalikda ko‘chalarga chiqdi. Britaniya Hindistoni armiyasida xizmat qilayotgan musulmon va hindu askarlar ham qo‘shni mamlakat — Afg‘onistonga qarshi urushishni istamas edilar. Shu tariqa, bir vaqtlar afg‘onlarning zaif nuqtasi bo‘lgan ichki kelishmovchilik endi Britaniya imperiyasi taqdiriga tahdidga aylandi.
Urush maydoni va Tall frontidagi tarixiy g‘alaba
Mustaqillik urushi uchta katta frontda boshlandi: Xaybar, Qandahor va Chitral–Vaziriston yo‘nalishlarida. Inglizlar hali ham harbiy jihatdan ustun edilar va afg‘onlarning ruhiyatini sindirish maqsadida tarixda ilk bor Kobul va Jalolobod shaharlarini samolyotlar orqali bombardimon qildilar. Bombalar shoh saroyining ayrim qismlariga ham tushdi va qisqa muddatga xalq orasida qo‘rquv va vahima paydo bo‘ldi. Ammo afg‘on g‘oziylarining ozodlikparvarlik ruhini texnologiya va bombardimonlar bilan sindirish mumkin emas edi. Afg‘oniston armiyasi va chegara qabilalari inglizlarning quruqlikdagi ta’minot yo‘llarini uzib, an’anaviy partizan urushi usullaridan foydalangan holda Britaniya armiyasini falaj ahvolga soldi.
Bu urushning eng hal qiluvchi va tarixiy jangi Vaziriston va Tall frontida, hozirgi Pokistonning chegara hududida bo‘lib o‘tdi. O‘sha paytda afg‘on kuchlariga keyinchalik Afg‘oniston podshohi bo‘lgan general Nodirxon qo‘mondonlik qilardi. General Nodirxon Afg‘oniston armiyasi va mintaqadagi pushtun qabilalarini birlashtirib, ingliz harbiy bazalariga shu qadar kuchli hujum uyushtirdiki, Britaniya armiyasining asoslari larzaga keldi. Afg‘onlar Tall qal’asini qamal qilib, inglizlarning artilleriya kuchlari ustidan ustunlikka erishdilar va ularni chekinishga majbur qildilar.
Britaniya armiyasining bu frontdagi og‘ir mag‘lubiyati Londondagi harbiy mutaxassislarni shunday xulosaga olib keldi: agar urush bundan keyin ham davom etsa, chegaraning narigi tomonidagi Hindiston qabilaviy hududlarida va butun yarim orolda ulkan inqilob yuz berishi mumkin, uni nazorat qilish esa Britaniya imperiyasining qudratidan tashqarida bo‘ladi.
Ravalpindi shartnomasi va 28 Asad sanasi
Amerika va Britaniyaning urushdan holdan toyishi hamda afg‘on g‘oziylarining qat’iy qarshiligi oldida Britaniya imperiyasi oxir-oqibat taslim bo‘lishga majbur bo‘ldi. 1919-yil iyun oyida o‘t ochishni to‘xtatish e’lon qilindi va ikki mamlakat delegatsiyalari Ravalpindida — hozirgi Pokiston hududida — muzokara stoliga o‘tirdilar. Uzoq bahs va muzokaralardan so‘ng, 1919-yil 8-avgust kuni Britaniya hukumati va Afg‘oniston delegatsiyasi o‘rtasida tarixiy tinchlik shartnomasi imzolandi. U tarixda Ravalpindi shartnomasi nomi bilan tanildi. Ushbu shartnomaga ko‘ra, Britaniya rasman «Afg‘oniston mustaqil, ozod va suveren davlat ekanini hamda Britaniya Hindistoni endi uning tashqi siyosatiga hech qanday huquqqa ega emasligini» tan oldi.
Garchi bu tinchlik shartnomasi 8-avgust kuni imzolangan bo‘lsa-da, 1919-yil 19-avgustda, hijriy-shamsiy 1298-yilning 28-asad kuniga to‘g‘ri kelgan sanada shoh Omonullohxon Kobulda o‘tkazilgan katta bayramda Afg‘onistonning to‘liq siyosiy, diplomatik va geografik mustaqilligini jahon oldida rasman e’lon qildi. Shu tarixiy kun xotirasi uchun har yili 28-asad Afg‘onistonda Mustaqillik bayrami sifatida nishonlanadi.
Bu Afg‘oniston tarixining shunday mo‘jizasi ediki, agar bir xalq imkoniyatlari kam bo‘lsa ham, birlik va hamjihatlikni saqlasa, hatto dunyodagi eng katta mustamlakachi kuchni ham chekinishga majbur qila olishini isbotladi. Bu g‘alabadan keyin Britaniya Afg‘onistonga yana hujum qilishga hech qachon jur’at etmadi.
11-sentabrdan keyin va tarixning takrorlanishi
Bu tarixning eng hayratlanarli fojealaridan biridirki, mag‘rur imperiyalar hech qachon o‘tmishdan to‘liq saboq olmaydilar. Afg‘onlar 1919-yilda Britaniya imperiyasiga bergan saboqni yigirma birinchi asrda dunyoning eng katta qudrati bo‘lgan Amerikaga va NATO tarkibidagi qariyb ellik ittifoqchi davlatga ham yana berishga to‘g‘ri keldi.
11-sentabr voqealaridan keyin AQSH boshchiligidagi koalitsiya eng zamonaviy qurollar, uchuvchisiz samolyotlar, sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari, yuz minglab askarlar va trillionlab dollar xarajat bilan Afg‘onistonga hujum qilganida, tashqi tomondan zamonaviy davrda afg‘onlarning an’anaviy qarshiligi tugatiladigandek tuyulgan edi.
Ammo tabiat qonunlari hech qachon o‘zgarmaydi. Amerika Kobulda tashkil qilgan hukumatlar keng moliyaviy korrupsiya bilan kurashar, ularning armiyasi ruhi vatanparvarlik yoki islomiy e’tiqodga emas, balki chet el dollarlariga tayanar edi. Boshqa tomondan, Afg‘oniston xalqi o‘zining tarixiy va an’anaviy ruhiyati asosida har qanday xorijiy bosqinchini qat’iy rad etdi hamda ayni shu tog‘li va og‘ir o‘tish mumkin bo‘lgan geografiyadan foydalanib, uzoq va holdan toydiruvchi partizan urushini boshladi.
Yigirma yillik uzoq kurash, minglab insonlarning halok bo‘lishi va qariyb ikki trillion dollar sarflanishidan so‘ng, 2021-yilda Amerika xalqi va siyosatchilari ham bir vaqtlar Birinchi jahon urushidan keyin inglizlarni, undan keyin esa ruslarni qamrab olgan urush charchog‘iga duch keldilar. Oxir-oqibat Amerika boshchiligidagi ittifoq ham umidsizlik bilan Kobulni tark etishga majbur bo‘ldi — xuddi ulardan oldin Britaniya va Sovet Ittifoqi Afg‘onistonni tark etganidek. Tarix yana bir bor Afg‘oniston haqiqatdan ham «Imperiyalar qabristoni» ekanini isbotladi.
O‘zaro birlik va moddiy taraqqiyot sabog‘i
Bu uzoq tarixdan olish mumkin bo‘lgan eng katta fikriy va falsafiy saboq shuki, har qanday xalqning haqiqiy g‘alabasi va yashab qolishi uchun ikki asosiy ustun zarur: birinchisi — xalqning o‘zaro birligi va hamjihatligi, ikkinchisi esa — moddiy va ilmiy sohalarda o‘z-o‘ziga yetarlilik.
Afg‘oniston tarixi shundan guvohlik beradiki, bu xalq har qachon tashqi dushman qarshisida o‘z birligi va yaxlitligini namoyon etgan bo‘lsa, dunyoni hayratda qoldirgan. Ammo har safar harbiy g‘alabadan so‘ng xalq ichida qavmiy, til yoki mazhabiy nizolar yuzaga kelganida, ham uning geografiyasi vayron bo‘lgan, ham mustaqilligi xavf ostida qolgan.
Hozirgi bosqichda, Afg‘oniston Islomiy Amirlik rahbarligida yangi davrga qadam qo‘yar ekan, xalqning eng katta muammosi endi harbiy masala emas, balki ichki birlik, iqtisod va ilm-fandir. Faqat o‘tgan g‘alabalar bilan faxrlanishning o‘zi hech bir xalqni barqaror yuksalishga olib chiqa olmaydi, agar u o‘zini zamon talablariga mos ravishda tayyorlamasa.
Bugungi dunyo faqat qurol kuchi tilini qabul qilmaydi; u iqtisodiy barqarorlik, zamonaviy fanlar, texnologiya va sanoatdagi o‘z-o‘ziga yetarlilik tilini ham yaxshi tushunadi. Bir mamlakat moliyaviy yordam, qarz va o‘zining strategik ehtiyojlari uchun tashqi dunyoga qaram bo‘lib qolar ekan, uning mustaqilligi hamisha tahdid ostida bo‘ladi. Shu tamoyil umuman butun islom dunyosiga ham taalluqlidir: ulkan boylik va tabiiy resurslarga ega bo‘lishiga qaramay, ichki birlikdan, fikriy hamohanglikdan va zamonaviy fanlardan uzoqlashgani sababli, jahon miqyosida o‘zining haqiqiy mavqeini yo‘qotib qo‘ygan.
Kelajak yo‘li; ilmiy va iqtisodiy jihod
Tarix g‘ildiragi hozir shunday bosqichga yetdiki, Afg‘oniston xalqi va islom dunyosi o‘z mavjudligini saqlab qolish uchun yangi yondashuvga muhtojdir. Harbiy maydondagi jihod o‘z o‘rnini yakunladi. Endi ana shu tartib-intizom, qat’iyat va mislsiz fidoyilik ruhini «o‘zaro birlik va ilmiy-iqtisodiy jihod»ga aylantirish vaqti keldi.
Afg‘oniston yoshlar uchun zamonaviy ta’lim va texnik-ta’lim eshiklarini keng ochishi o‘zining ulkan tabiiy va mineral boyliklarini zamonaviy asosda tartibga solishi hamda mustahkam ichki iqtisodiy tizim yaratishi kerak. Bu tizim tashqi sanksiyalar qarshisida temir devordek mustahkam tura olishi lozim.
Shuningdek, islom dunyosi davlatlari siyosiy kelishmovchiliklarini chetga surib, umumiy iqtisodiy va ilmiy blok yaratmagunlaricha, xalqaro maydonda o‘zlari xohlagan qarorlarni qabul qildirishda muvaffaqiyat qozona olmaydilar. Agar birlik yashab qolishning birinchi sharti bo‘lsa moddiy va ilmiy taraqqiyot ana shu yashashga barqaror va davomli yuksalish baxsh eta oladigan yagona yo‘ldir.
Tarix afg‘onlarga yana bir bor o‘z oyoqlarida turish imkoniyatini berdi. Endi bu xalq ana shu imkoniyatdan barqaror porloq va yorqin kelajak poydevorini qurish uchun qanday foydalanishni o‘zi belgilashi kerak.
