Jamol Nadim
Yakshanba, 11-oktabr kuni Pokiston prezidenti Osif Ali Zardoriy Xaybar-Paxtunxva viloyatida saylangan hukumat faoliyatini tugatish va gubernator boshqaruvini joriy etish haqida e’lon qildi. Ushbu e’londan bir necha daqiqa o‘tib, mazkur viloyat gubernatori Faysal Karim Kundi o‘z nutqida ushbu qarorni oqlash va qo‘llab-quvvatlash uchun bir qator dalillarni keltirdi. U gubernator boshqaruvini joriy etishni zarur chora deb atab, terrorchilik hodisalarining ko‘payishi, xavfsizlik va jamoat tartibining yomonlashuvi hamda viloyat hukumatining ojizligini ushbu qarorning asosiy sabablari sifatida ko‘rsatdi.
U, shuningdek, bundan buyon viloyat siyosati Kobul va Jaloloboddan emas, balki Islomoboddan belgilanishini va butun mamlakat yagona siyosat asosida boshqarilishini ta’kidladi. Biroq siyosiy va ma’muriy masalalar bo‘yicha mutaxassislar gubernatorning ayblovlari va ularning haqiqatga qanchalik mos kelishini tahlil qilish o‘rniga, uning bayonotidagi asosiy ziddiyatga e’tibor qaratdilar. Ular quyidagi savolni o‘rtaga tashladilar: mamlakatning umumiy siyosati federal darajada ishlab chiqiladigan va uni belgilash vakolati federal hukumat qo‘lida bo‘lgan bir paytda, qaysi siyosiy partiya muayyan viloyatda hokimiyat tepasida bo‘lishidan qat’i nazar, qanday qilib bir viloyat alohida siyosat yuritishi, mamlakatning boshqa hududlari esa boshqa yo‘nalishda harakat qilishi mumkin?
Axir, barcha viloyatlari yagona federal tizim doirasida boshqariladigan mamlakatda bir viloyat siyosatini Kobul va Qandahor belgilayotgani haqidagi da’vo qanday asosga ega?
Huquqiy va siyosiy masalalar bo‘yicha mutaxassislar ushbu masalani chuqur va sinchkovlik bilan o‘rganganlarida, yana bir qator muhim savollar yuzaga chiqdi. Gubernator boshqaruvini joriy etish bo‘ladimi yoki favqulodda holat e’lon qilishmi, Pokiston Konstitutsiyasida har ikkala chora uchun ham muayyan huquqiy asoslar nazarda tutilgan. Biroq ularni amalga oshirish uchun ayrim muhim va asosiy shartlar bajarilishi lozim. Aftidan, hozirgi vaziyatda ushbu shartlar bajarilganini ko‘rsatuvchi aniq dalillar mavjud emas.
Pokistonning taniqli siyosiy arboblaridan biri bo‘lgan Mavlono Fazlur Rahmon ushbu inqirozli va tashvishli vaziyatda vositachilik vazifasini ham bajargan. U favqulodda matbuot anjumanida mazkur qarorni nafaqat Konstitutsiya va umumqabul qilingan tamoyillarga zid deb atadi, balki hukumat hamda hukmron doiralarni ham bevosita aybladi. U hukmron elita vakillarini o‘z majburiyatlarini buzish, xiyonat qilish va bergan va’dalaridan qaytishda ayblab, hukumatning so‘zlari bilan amallari o‘rtasida yaqqol ziddiyat borligini ochiq aytdi. Uning ta’kidlashicha, hukumat vakillari tilda bir narsani aytadilar, amalda esa butunlay boshqa ishni qiladilar.
Shu orada yana bir jiddiy masala ko‘tarildi. Aytishlaricha, ushbu vaziyatda hukumat haqiqiy qaror qabul qilish vakolatiga ega bo‘lmagan, aksincha, buyruqlar siyosatga aloqasi yo‘qligini da’vo qiladigan va siyosiy ishlarga hech qanday aralashmasligini qayta-qayta ta’kidlaydigan doiralar tomonidan bevosita berilgan. Shu tariqa, bir tomondan, siyosiy ishlarga aralashilmayotgani da’vo qilinayotgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, siyosiy jarayonlarning haqiqiy jilovi aynan o‘sha kuchlar qo‘lida ekani haqidagi taxmin tobora kuchayib bordi.
Mavlono Fazlur Rahmon o‘z bayonotida hukumat ushbu qarorni oqlash uchun keltirgan barcha dalillarni qat’iyan rad etdi. Uning tushuntirishicha, agar gubernator boshqaruvini joriy etish uchun terrorchilik hodisalarining ko‘payishi va xavfsizlik vaziyatining yomonlashuvi asos qilib olinadigan bo‘lsa, ayni mezonlarga ko‘ra, Balujiston Xaybar-Paxtunxvaga qaraganda bunday choraga ko‘proq loyiqdir. Chunki u yerda xavfsizlik muammolari va terrorizm bilan bog‘liq vaziyat ancha jiddiy va keskindir. Agar viloyat hukumatining ojizligi ushbu qarorga asos qilib ko‘rsatilsa, bu jihatdan ham Balujistonda gubernator boshqaruvini joriy etish uchun keltiriladigan dalillar Xaybar-Paxtunxvadagidan kuchliroqdir.
Mavlono Fazlur Rahmonning bayonotlari hukumat keltirgan sabablar shunchaki tashqi bahonalar ekanini, asl maqsadlar esa parda ortida yashiringanini ko‘rsatdi. Uning fikricha, terrorizm, xavfsizlikning yomonlashuvi va ma’muriy ojizlik nomi bilan ilgari surilayotgan vajlar aslida xalqning g‘azabini bosish, tobora kuchayib borayotgan ommaviy norozilikni jilovlash va haqiqiy maqsadlarni yashirish uchun qo‘llanmoqda.
Mavlono Fazlur Rahmonning ushbu bayonotlari masalaning dolzarbligi va ahamiyatini yanada oshirib, hukumatning tutgan pozitsiyasi haqida yangi savollarni yuzaga keltirdi. Vaziyat yanada murakkablashib, tashvishli tus oldi, chunki Mavlono ushbu ishning tarixi, sabab va maqsadlari hamda yashirin jihatlaridan yaxshi xabardor edi. U nafaqat ikki tomon o‘rtasida vositachilik qilgan, balki muzokaralar davomida har ikki tomonning pozitsiyasini batafsil tinglagan va kelishmovchiliklarni hal etish uchun amaliy hamda amalga oshirish mumkin bo‘lgan yechimni ham taklif qilgan edi. Shunday sharoitda Mavlononing faqat hukumatni aybdor deb bilishi va uning barcha dalillarini butunlay rad etishi oddiy holat emas edi. Bu esa davom etayotgan inqirozning asl sabablari rasmiy bayonotlarda xalqqa ko‘rsatilayotgan omillardan farq qilishiga jiddiy ishora qilardi.
Huquqshunoslar bu borada Konstitutsiyaning yana bir muhim jihatiga e’tibor qaratdilar. Ularning aytishicha, gubernator boshqaruvini joriy etish uchun Konstitutsiyaga tayanilayotgan bo‘lsa-da, favqulodda holat e’lon qilish uchun bajarilishi shart bo‘lgan konstitutsiyaviy talab va shartlar to‘liq e’tiborsiz qoldirilgan. Xususan, viloyat assambleyasi tomonidan tegishli rezolyutsiya qabul qilinishi masalasi hamon ochiq qolmoqda. Holbuki, ushbu jarayonda bunday rezolyutsiya qabul qilinganini ko‘rsatuvchi biror belgi mavjud emas.
Siz ta’lim jarayonini to‘xtatasiz, maktablar va boshqa ta’lim muassasalarining eshiklarini yopasiz, telefon va internet xizmatlarini uzasiz, odamlarni asosiy huquqlaridan mahrum qilasiz, hatto ularning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini ham tortib olishga urinib, bu huquqqa qarshi harakat qilasiz. Biroq Konstitutsiyani o‘zboshimchalik bilan talqin qilishingizga qaramay, ushbu harakatlaringiz uchun biror asosli va qonuniy dalil keltira olmaysiz.
Savol shuki, bunday keskin choralar uchun aniq konstitutsiyaviy va huquqiy asos mavjud bo‘lmasa, davlat vakolatlaridan xalq huquqlarini poymol etish uchun cheklovsiz foydalanilsa-yu, bu vakolatlardan foydalanishning qonuniy asosini tushuntirishdan qochilsa, nega ushbu harakatlar ortidagi yashirin maqsad va niyatlar borasida shubha tug‘ilmasligi kerak? Bu holat Konstitutsiya, xavfsizlik, jamoat tartibi va milliy xavfsizlik nomi ostida amalga oshirilayotgan harakatlar ortida asl maqsadlari xalqdan yashirilayotgan qonli fitna tayyorlanayotgan bo‘lishi mumkinligi haqidagi xavotirlarni yanada kuchaytirmaydimi?
Ilgari hatto devorlar ham sirlarni oshkor qiladi, deb aytilardi. Ammo bugun zamon o‘zgardi. Endi odamlarning chehralari va xatti-harakatlari voqealar qaysi yo‘nalishda rivojlanayotgani va ularning ortida qanday maqsadlar turganini go‘yo oshkora bildirib turibdi. Atigi o‘n ikki tumanda favqulodda holat joriy etilishi, qolgan hududlarda esa gubernator boshqaruvining o‘rnatilishi o‘ziga xos jumboqqa aylandi. Ushbu o‘n ikki tumanni bevosita federal hukumat boshqaruviga topshirish va aynan shu maqsadda maxsus qo‘mita tuzilishi haqida e’lon qilinishi shubha va xavotirlarni yanada kuchaytirdi.
Bir qator taniqli siyosiy va huquqiy ekspertlar favqulodda holat joriy etilgan tumanlarda juda qimmatli konlar va mineral zaxiralar mavjudligidan xavotir bildirdilar. Ularning ta’kidlashicha, ayrim tumanlarning mineral boyliklari qiymati trillionlab rupiyaga baholanadi. Mutaxassislar fikricha, ushbu choraning ehtimoliy maqsadlaridan biri hukmron doiralarning mazkur tabiiy resurslar ustidan bevosita nazorat o‘rnatishidir. Ushbu viloyatning taniqli siyosiy arboblaridan biri ham terrorizm shunchaki bahona sifatida ishlatilayotganini, davlat esa uni yo‘q qilish uchun jiddiy iroda ko‘rsatmayotganini ta’kidladi. Chunki aynan terrorizmga qarshi kurash bahonasi bilan trillionlab rupiya mablag‘lar qo‘lga kiritiladi va viloyatning qimmatli tabiiy boyliklarini talon-toroj qilish uchun sharoit yaratiladi.
Boshqa tomondan, ayrim xabardor doiralar bundan ham tashvishliroq ehtimolni ilgari surmoqdalar. Ularning fikricha, favqulodda holat va gubernator boshqaruvi niqobi ostida ushbu o‘n ikki tumanni xalqaro terrorchilik guruhlarining tayyorgarlik va faoliyat markazlariga aylantirish rejalari ishlab chiqilayotgan bo‘lishi mumkin. Ta’kidlash joizki, o‘tmishda ham xalqaro terrorchilar uchun boshpana yaratish va ularni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq voqealar hamda dalillar mavjud bo‘lgan. Bu holatlar davlat tuzilmalari tarkibidagi ayrim kuchlarning roli haqida jiddiy savollarni yuzaga keltirgan.
So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, Pokiston davlat tuzilmalari vakillari Afg‘onistonning Nuriston va Kunar viloyatlariga uyushtirilgan bostirib kirishda ishtirok etgani da’vo qilinmoqda. Ushbu da’voni tasdiqlash maqsadida ayrim audio va video yozuvlar ham e’lon qilingan. Shuningdek, ayrim davlat doiralari vakillarining qurollangan ISHID unsurlari va ularga hamfikr guruhlar bilan aloqadorligi hamda ularni qo‘llab-quvvatlayotgani haqidagi da’volar ham xalq orasida tarqalmoqda.
Bundan tashqari, favqulodda holat niqobi ostida ushbu o‘n ikki tumanni giyohvand moddalar bilan bog‘liq faoliyat markazlariga aylantirishga urinishlar bo‘layotgani haqida ham xavotirlar bildirilmoqda. Bunday urinishlarning ayrim alomatlari ham asta-sekin namoyon bo‘la boshlagan.
Demak, bugungi masala endi faqat devorlar ortidagi sirlarni fosh etish bilan cheklanmaydi. Hozirgi vaziyat va amalga oshirilgan choralar shunday savollarni yuzaga keltirdiki, ularga endi osonlikcha ko‘z yumib bo‘lmaydi. Nafaqat jamiyatning obro‘li va xabardor kishilari, balki oddiy xalq orasida ham ushbu tashqi ko‘rinishdagi harakatlar ortida yashirin maqsadlar borligi haqidagi qarash tobora kuchaymoqda. Bu maqsadlarning ehtimoliy oqibatlari esa mintaqadagi tinchlik va barqarorlik uchun halokatli bo‘lishi mumkin.
