Xalil Tasal
Garchi urush o‘z mohiyatiga ko‘ra vayronkor va noto‘g‘ri hodisa bo‘lsa-da, ammo bir millat va bir tizim unga kirishganida, unga amal qilinishi lozim bo‘lgan muayyan tamoyillarga rioya qilish zarurati paydo bo‘ladi. Mashhur maqolda shunday deyiladi: Urushda halva tarqatilmaydi. Ehtimol, bu gapni urushda ana shu tamoyillarga rioya qilmaydigan jangchilar o‘z harakatlarini oqlash uchun o‘ylab topgan bo‘lishi mumkin.
Urush tamoyillariga ko‘ra, tinch aholining ayollar, keksalar va bolalarning hayoti har qanday holatda ham saqlanishi kerak. Ularning yashash joylari va mol-mulkiga hurmat bilan qaralishi lozim. Bundan tashqari, urushga aloqasi bo‘lmagan tomonlarning hayoti va xavfsizligiga e’tibor berish insoniy tamoyillardan biridir. Bizning bahsimiz Afg‘oniston Islom Amirligi tomonidan amalga oshirilgan (Radd al-Zulm) qasos operatsiyalari hamda Pokiston harbiy rejimining Afg‘oniston hududidagi harakatlari jarayonida urush tamoyillariga qay darajada rioya qilinayotgani haqida edi.
O‘zini zamonaviy va xalqaro tamoyillarga rioya qiluvchi armiyalardan biri deb taqdim etadigan Pokiston harbiy rejimining qora tarixi shuni ko‘rsatadiki, u na bu tamoyillarni taniydi va na tinch aholiga rahm qilgan. Bu harbiy rejim ko‘p bor o‘z hududida ham tinch aholiga, norozilik bildirganlarga va fuqarolik obyektlariga hujum qilgan hamda ularni qidiruvdagi, (terrorchi) yoki mufsid degan nomlar bilan o‘ldirgan, hibsga olgan va uylarini vayron qilgan. Afg‘oniston hududiga qilgan vahshiyona hujumlaridan oldin ham u o‘zining dahshatli zo‘ravonlik tarixi bilan tanilgan.
Ular o‘zlarining ko‘r-ko‘rona hujumlarida faraziy chiziq atrofida tinch aholining uylarini nishonga olib, yuzlab afg‘onlarni qurbon qilgan va shahid etgan. Muborak Ramazon oyida ham so‘nggi hujumlari davomida o‘nlab bolalar, ayollar va keksalar halok bo‘ldi. Bu haqdagi hujjatlar va hisobotlar mahalliy hamda xalqaro ommaviy axborot vositalarida hali ham vahshiylik namunasi sifatida keltirilmoqda.
Boshqa tomondan, Afg‘oniston Islom Amirligining xavfsizlik va mudofaa kuchlari hatto cheklangan imkoniyatlariga qaramay urush tamoyillariga to‘liq rioya qilgan. Ular aniq razvedka va strategik ma’lumotga ega bo‘lmaguncha biror joyni nishonga olmaydi. Hozirgacha faqat Pokiston harbiylari, ularning harbiy postlari va joylashgan manzillari nishonga olingan. Ikki tomonning razvedka ma’lumotlarini taqqoslash mumkin emas. Pokiston harbiy rejimining razvedka “ko‘zlari” go‘yoki ko‘r bo‘lib, faqat qurol ishlatish imkoniyatini baholaydi. Afg‘on razvedkasi esa vatan va xalqni himoya qilish ruhiga asoslanib aniq ma’lumot to‘playdi va faqat qurollangan dushmanni nishonga oladi. Tinch aholining hayotini saqlash uchun ular hatto harbiy shoshilinchlikdan ham tiyilib, sabr bilan kutadi.
Islom Amirligining mudofaa kuchlari tutgan bu tamoyil hozirgi va sobiq harbiy mutaxassislar hamda rahbarlar tomonidan ham tasdiqlangan. Ular ham bir fikrda: aniq razvedka ma’lumotlari va aniq nishonga olish tufayli Islom Amirligi faqat jangchilarni va Pokiston harbiy rejimining yollanma qotillarini nishonga olmoqda aynan ular doimo tinch aholiga va fuqarolik obyektlariga hujum qilib vahshiylikni kuchaytirib kelgan.
Pokiston harbiy rejimi tarixida o‘ldirilgan tinch aholining jasadlariga va qarshi taraf jangchilariga hurmatsizlik qilish holatlari ko‘p uchraydi. Hatto ular Tehrik-i Taliban Pakistan (TTP) a’zolari va baluj ozodlik tarafdorlari jasadlarini omma oldida yoqib yuborgan va buni o‘z yutug‘i sifatida hujjatlashtirib rahbarlariga taqdim etgan. Pokiston aholisi va xalqaro inson huquqlari tashkilotlari hisobotlariga ko‘ra, harbiy rejim qamoqxonalarida sodir bo‘lgan qiynoqlar va vahshiyliklar haqida ko‘plab dahshatli voqealar yashirin qolgan. Rejim rahbarlari esa dushmanlikni isbotlash uchun ularga deyarli har qanday ruxsat berib, javobgarlikdan ozod qilgan.
Buning aksincha, Islom Amirligi kuchlari hech qachon fuqarolik obyektlari va tinch odamlarni nishonga olmagan. Halok bo‘lgan hujumchilarning jasadlari bilan ham noo‘rin muomala qilmagan, aksincha ularni hurmat bilan topshirgan. Yarador jangchilarga davolanish va parvarish ko‘rsatgan. Asirlar masalasida ham yaxshi misollar mavjud eng so‘nggisi Saudiya Arabistoni vositachiligida qo‘lga olingan pokistonlik askarlarni qaytarib berish bo‘ldi. Bu orqali ular yaxshi niyat ko‘rsatib, Pokiston harbiy rejimini urushni to‘xtatishga undamoqchi bo‘ldi. Ammo armiyaning irodasi o‘z qo‘lida bo‘lmagan va boshqalarning ishorasi bilan harakat qiladigan bu rejim barcha o‘t ochishni to‘xtatish, muzokara va to‘g‘ridan-to‘g‘ri suhbat imkoniyatlarini boy berdi.
Islom Amirligi Durand chizig‘ini rasmiy chegara sifatida tan olmagani kabi, bu faraziy chiziqning ikki tomonida yashovchi aholini ham o‘z xalqining bir qismi deb biladi. Shuning uchun ularning hayoti va mol-mulki hech qachon xavf ostiga qo‘yilmaydi. Qasos operatsiyalarida ham ehtiyotkorlik shuning uchundir: hujumdan oldin razvedka va mantiqiy ma’lumotlar yig‘ilib, aniq nishon belgilanadi bu urushning muhim tamoyillaridan biridir. Afg‘on mudofaa kuchlarining havo operatsiyalari zamonaviy harbiy texnologiyaga, jumladan uchuvchisiz apparatlarga tayanadi. Hatto Pokistonning uzoq shaharlarida va poytaxti Islomobodda ham faqat harbiy markazlar nishonga olinadi. Ularning maqsadi qo‘mondonlik markazlari va harbiy infratuzilmani yo‘q qilishdir.
Ular hozirgacha Pokistonning fuqarolik idoralarini ham nishonga olmagan va ularga hurmat bilan qaragan. Biroq Pokiston tomoni ko‘r-ko‘rona raketalarini fuqarolik va davlat binolariga, aholi gavjum hududlarga yog‘dirish orqali odamlarni qo‘rqitishga harakat qilmoqda va o‘z harbiy qudratini homiylariga ko‘rsatmoqchi bo‘lmoqda.
Ular bilib qo‘yishlari kerakki, afg‘onlar urushga begona xalq emas. Islom Amirligi urushni yutish va uni boshqarish borasida uzoq tarixga ega. U ham siyosatda, ham urushda tajribaga ega va afg‘on xalqi vatan himoyasi va tuproqni saqlash yo‘lida hech narsani ayamaydigan xalq ekaniga ishonadi. Eng muhimi shuki, Pokiston harbiy rejimining har bir raketasi va hujumiga javoban afg‘onlarning ruhi yanada ko‘tariladi, qarshi tomonning ruhi esa zaiflashadi. Bu esa kelajak avlodlar uchun ham achchiq tajribaga aylanishi mumkin va o‘shanda harbiy rejim bu tarixiy sharmandalikdan qutula olmaydi.
Ular shuni tushunishlari kerakki, har bir afg‘onning to‘kilgan qoni hisob-kitobga ega. Afg‘on mudofaa va xavfsizlik kuchlari bugun shunday holatdaki, ular ichki urushni tugatgan va har qanday tashqi fitna hamda tajovuzga qarshi har qachongidan kuchliroq mudofaa qudrati va ruhiyatga ega. So‘nggi bir necha yil ichida ular buni qo‘shni mamlakatlarga ham amalda isbotlab kelmoqda.