Sayid Jamoluddin Afg‘oniy
Bu voqea qariyb sakson yil avvalga borib taqaladi, ya’ni hali yagona Hindiston Britaniya kuchlari tomonidan ikkiga bo‘lingan davrga. Uning bir qismi Hindiston, boshqa qismlari esa Pokiston va Bengal deb nomlandi. Musulmonlar ko‘pchilikni tashkil etgan hududlar Pokistonga berilishi belgilandi, bu hududlar qatorida Kashmir ham bor edi.
Ammo ikki tomon o‘z ulushini olish uchun harakat boshlaganda va chegaralarni belgilash masalasi ko‘tarilganda, Hindiston tomoni ochiqchasiga Kashmirni berishdan bosh tortdi va uni hech qachon Pokistonga bermasligini e’lon qildi.
Bu inqiroz deyarli bir yil davom etdi. Oxir-oqibat Kashmirni kuch va qudrat orqali egallash va urush orqali yakuniy qaror chiqarish lozim degan xulosa qilindi. Shu sababli Pokistonning o‘sha davrdagi rahbari Muhammad ali Jinnah qurolli kuchlar bosh qo‘mondoni general Gracyga Kashmirga hujum qilishni buyurdi va armiyaga imkon qadar tezroq urush orqali bu masalani hal qilish topshirildi. Ammo general Gracy bu buyruqni ochiq rad etdi va armiya hech qachon Kashmir frontiga bormasligini bildirdi. Bu holat Jinnahni hayratga soldi.
General Gracy Britaniya armiyasidan edi va o‘sha paytda Pokistonda tartibli musulmon qo‘mondon yo‘q edi, shu sababli armiyaga rahbarlik britaniyalik zobitlarga topshirilgan edi. General Gracy ana shu zanjirning ikkinchi rahbari bo‘lgan.
Endi savol tug‘iladi: nega general Gracy Pokiston asoschisining buyrug‘iga bo‘ysunmadi? Bu savolga turli javoblar beriladi, ammo uning o‘zi yozganlariga ko‘ra, Pokiston Hindiston hindularidan ko‘ra Afg‘oniston musulmonlarini ko‘proq dushman deb bilishi kerak edi. Shu sababli u Jinnahni o‘z dalillari bilan ishontirishga harakat qilgan. Jinnah bu fikrni qabul qilgan yoki qilmaganligi aniq emas, ammo u armiya oldida ma’lum darajada ojiz edi.
General Gracy uch yil davomida Pokiston armiyasini tayyorladi va bu davrda askarlar qalbida Afg‘oniston musulmonlariga nisbatan nafrat uyg‘otishga alohida e’tibor qaratdi va bunda qisman muvaffaqiyatga ham erishdi. So‘ng u iste’foga chiqdi. Britaniya kuchlari dunyoni zabt etish niyatida ko‘plab joylarda muvaffaqiyat qozongan bo‘lsa-da, Afg‘onistonda ketma-ket mag‘lubiyatlarga uchradi. Tarix guvohlik beradiki, ba’zi hollarda butun qo‘shinlar yo‘q qilinib, hatto biror kishi ham tirik qolmagan.
Shu sababli Buyuk Britaniyaning Afg‘onistonga nisbatan chuqur dushmanligi tabiiy edi. Bu dushmanlik uchun turli xavfli reja va tadbirlar ishlab chiqildi. Ulardan eng muhimlaridan biri Pokiston armiyasida “sizning asl dushmaningiz Hindiston emas, balki Afg‘oniston musulmonlari” degan fikrni shakllantirish edi.
General Gracy tomonidan singdirilgan bu g‘oyalar natijalari nafaqat afg‘on musulmonlariga, balki Pokistonning o‘zidagi musulmonlarga ham og‘ir ta’sir ko‘rsatdi. Kashmir hanuzgacha Hindiston qo‘lida qolayotgan bo‘lsa-da, bu armiya musulmonlar qo‘lida bo‘lgan Qalat va Swat hududlariga hujum qildi, tuzilgan shartnomalarni buzdi va bombardimonlar orqali ko‘plab insonlarni yo‘q qildi.
Qalat xoni oilasi afv va’da qilib tog‘lardan tushirilgan, ammo keyinchalik ularga nisbatan nihoyatda shafqatsiz muomala qilingan. Bu armiya imkon topgan har yerda musulmon qonini to‘kishdan tiyilmadi.
Falastinlik musulmonlar bu armiyani kuchli armiya deb bilgan bo‘lsalar-da, aynan shu armiya qo‘lida qattiq talafot ko‘rganlar. Arab mujohidlari ham Sovetlarga qarshi urushda bu armiyadan yordam kutgan, ammo keyinchalik aynan shu armiya ularni qo‘lga olib, ayrimlarini o‘ldirib, boshqalarini AQShga topshirgan.
Keyinchalik bu armiya o‘z xalqiga ham qarshi chiqdi. Balochiston, Xaybar Paxtunxva, Sind va boshqa hududlarda keng qamrovli zo‘ravonliklar sodir etildi. Minglab odamlar yo‘qolib ketdi yoki qamoqqa tashlandi.
Yillar davomida musulmonlarga qarshi dushmanlik bu armiyada odatga aylandi. Nihoyat, Falastin voqealari va G‘arb bosimi kuchaygan davrda ular yana faol harakat boshladi. Afg‘onistonga qarshi hujumlar uyushtirildi.
Ramazon oyida, hatto muborak kechalarda ham hujumlar amalga oshirildi. Bu hujumlarda begunoh insonlar nishonga olindi. Ko‘plab qurbonlar va yaradorlar bo‘ldi.
Shu sababli bu voqealardan hayratga tushganlarga eslatiladi: tarixda ham bunday rejalarga urinishlar bo‘lgan. Bu armiya mohiyatan musulmonlarga dushmanlik asosida shakllangan.
Shunday ekan, bunday kuchdan rahm-shafqat kutish qanchalik to‘g‘ri? U Falastinda ham, Arablarda ham, o‘z xalqiga nisbatan ham rahm qilmagan.
Yigirma yil davomida xorijiy kuchlarga Afg‘onistonga qarshi baza bergan armiya bir lahzada yuzlab insonlarni nishonga olishi ajabmi?