Abu Hajar al-Kurdiy
ISHIDning Iroqda amalga oshirgan jinoyatlari bu firqa boshliqlari va qo‘mondonlarining peshonasidagi qora dog‘dir u hech qachon yuvilmaydi. Bu voqealarni to‘liq tahlil qilish yillar davom etadi, bu esa men kabi oddiy bir insonning zimmasiga tushadigan ish emas, chunki bir necha maqola yozish bilan bu fojeaning haqqi ado etilmaydi.
Ushbu qismda men ISHIDning Iroqda qilgan ishlarini qisqacha bayon qilaman. Shu maqolada bu guruhning Iroqdagi jinoyatlarigacha to‘xtalamiz, keyingi maqolalarda esa ISHIDning boshqa islomiy mamlakatlardagi faoliyatini muhokama qilamiz. Quyida Iroqda ISHID qilgan ishlar bir necha satrda umumlashtirilgan:
Men 2013 yildan 2019 yilgacha ISHIDning paydo bo‘lishidan qulashigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga olgan batafsil vaqt jadvalini tuzganman. Unda har bir bosqichning Iroq sunniylariga qanday ta’sir ko‘rsatganini tarixiy, harbiy va ijtimoiy jihatdan bayon qilganman:
ISHIDning Iroqda paydo bo‘lishi, yuksalishi va yakuni haqida batafsil jadval
Vaqt: 2013 (kuz – qish)
Voqea: Sunniylarning Falluja va Ramodiyda Nuri al-Malikiy hukumatining kamsituvchi siyosati va xavfsizlik siyosatlariga qarshi namoyishlari, hukumat bilan to‘qnashuvlar.
Oqibatlar: Jihodchi guruhlar Suriyadan Iroqning g‘arbiy qismiga kirib kelishdi; mamlakat ichidagi siyosiy bo‘linish yanada chuqurlashdi.
Vaqt: 2014 boshlarida (yanvar)
Voqea: Iroq va Shom islom davlati (ISHID) Falluja va Ramodiyning bir qismini egalladi; sunniy hududlar ustidan hukmronlikni boshladi.
Oqibatlar: Qabilalar avvaliga o‘yladiki, ISHID ularni hukumat zulmidan himoya qiladi, ammo tez orada ularning hukmronligi qatliom va dahshatdan boshqa narsa emasligini anglashdi.
Vaqt: 2014 yil iyul
Voqea: Mosulning qulashi va ISHIDning Ninavo, Salohiddin va Kirkuk viloyatlariga tez sur’atda kirib borishi; 2003 yildan buyon Iroqdagi eng yirik xavfsizlik inqirozi.
Oqibatlar: ISHID Iroqning ikkinchi yirik shahrini egalladi; dastlab ayrim sunniylar quvondi, ammo keyinchalik ular o‘ldirish va qiynoqlarning nishoniga aylandilar.
Vaqt: 2014 yil iyun – iyul
Voqea: Islom xalifaligi e’lon qilinishi va Abu Bakr al-Bag‘dodiyning xalifa deb tan olinishi.
Oqibatlar: Sunniy dunyoda katta propaganda; ammo Iroqdagi sunniylar uchun bu har qanday mahalliy mustaqillikning yo‘qolishi va ISHIDning shafqatsiz diktaturasining boshlanishi bo‘ldi.
Vaqt: 2014 oxiri – 2015 boshi
Voqea: Diyala va Salohiddinda ISHIDga qarshi operatsiyalar Hashd ash-Shaabiy (rafiziy kuchlar) va Iroq armiyasi ishtirokida.
Oqibatlar: Tikrit va atrofdagi hududlar ozod qilindi; qonli to‘qnashuvlar, ko‘plab tinch sunniy aholi halok bo‘ldi; sunniy va shialar o‘rtasidagi mazhabiy ziddiyat yanada kuchaydi.
Vaqt: 2015 yil may – dekabr
Voqea: Ramodiy jangi (Anbar viloyati).
Oqibatlar: Iroq armiyasi va sunniy qabilalar xalqaro koalitsiya havo yordami bilan shaharni qaytarib oldilar; katta vayronagarchilik, sekin tiklanish va yuz minglab sunniylarning ko‘chirilishi.
Vaqt: 2016 yil may – iyun
Voqea: Fallujaning ozod qilinishi ISHID nazoratidan chiqqan birinchi yirik shahar.
Oqibatlar: Ko‘plab sunniy oilalar Hashd ash-Shaabiy tomonidan qasos va ommaviy hibslar qurboni bo‘ldilar.
Vaqt: 2016 yil oktyabr – 2017 yil iyul
Voqea: Mosul jangi Ikkinchi jahon urushidan keyingi eng yirik shahar jangi.
Oqibatlar: Bir milliondan ortiq tinch aholi qamalda qoldi; to‘qqiz oylik janglardan so‘ng, 2017 yil 10 iyulda Mosul rafiziy kuchlar qo‘liga o‘tdi; bu ISHIDga og‘ir zarba bo‘ldi.
Vaqt: 2017 yil avgust
Voqea: Tal Afarning ozod qilinishi.
Oqibatlar: ISHIDning Ninavodagi tashkilotli mavjudligi tugadi; ko‘plab sunniy oilalar ISHID bilan hamkorlik bahonasida uylaridan haydab chiqarildi.
Vaqt: 2017 yil sentabr – oktabr
Voqea: Huvayja (Kirkuk janubi) amaliyoti.
Oqibatlar: ISHID nazoratidagi so‘nggi shahar hududi ozod qilindi; 2017 yil dekabrda Haydar al-Abadi “ISHID xalifaligi tugaganini e’lon qildi.
Vaqt: 2018
Voqea: Anbar cho‘llari va Suriya-Iroq chegaralarida tarqoq faoliyatlar.
Oqibatlar: ISHID mahalliy davlatdan partizan guruhiga aylandi; xavfsizlik amaliyotlarida sunniy qabilalarning roli cheklangan holda qoldi.
Vaqt: 2019 yil mart
Voqea: ISHIDning so‘nggi tayanch punkti Bog‘uzning qulashi.
Oqibatlar: Xalifalikning Iroq va Suriyadagi rasmiy tugashi. Abu Bakr al-Bag‘dodiy Iroqqa qaytdi, biroq 2019 yil oxirida AQSh kuchlari tomonidan Idlibda o‘ldirildi.
Vaqt: 2020 – 2024
Voqea: ISHID qoldiqlari Iroq tog‘lari va cho‘llarida.
Oqibatlar: Ba’zan hujumlar amalga oshiradilar, ammo hududiy kuchga ega emaslar; hukumat e’tibori sunniy hududlarni qayta tiklashga qaratilgan, ammo kamsitish va ishsizlik hanuz davom etmoqda.
Yakuni
ISHIDning eng qudratli davri: 2014 yil yozidan 2015 yil yozigacha.
Mintaqaviy qulash bosqichi: 2017 yil iyuldan 2017 yil dekabrgacha.