Abdulroziq Muzammil
Afg‘onistonning zamonaviy tarixida uzoq va murakkab urushga guvoh bo‘lib kelinmoqda. Bu urushning ildizlari faqat mintaqa bilan cheklanmay, balki jahon kuchlarining yashirin va oshkora strategik o‘yinlari natijasidir. Pokiston harbiy rejimi (armiya va razvedka tizimi) bu o‘yinda yollanma kuch sifatida namoyon bo‘ldi. G‘arb, ayniqsa Amerika buyurtmasi va moliyaviy ko‘magi asosida ushbu kuchning mo‘min Afg‘oniston xalqiga qarshi, mamlakat barqarorligi, hududiy yaxlitligi va milliy suverenitetiga zid amalga oshirgan harakatlari eng katta muammolardan biri hisoblanadi.
Pokiston harbiy rejimi boshidan boshlab Britaniya mustamlakachilik madaniyati asosida shakllangan bo‘lib, uning zobitlari G‘arb harbiy akademiyalarida tahsil olgan. Ularning tafakkuri o‘z mamlakati va xalqining manfaatlarini ta’minlash o‘rniga, Amerika tashqi siyosatini amalga oshirishga yo‘naltirilgan.
Bu rejim rahbarlari doimo Amerika manfaatlari yo‘lida o‘z milliy manfaatlarini qurbon qilib kelgan. General Ziyoulhaqdan tortib General Parvez Musharrafgacha hamda bugungi harbiy boshqaruv vakillarigacha — barchasi AQSh razvedka loyihalarini amalga oshirishga tayyor bo‘lib kelgan. Ular AQSh Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) bilan hamkorlikda musulmonlarga qarshi turli rejalar tuzib, ularni amalga oshirgan. So‘nggi qariyb qirq yil davomida ular mintaqada AQSh va NATO strategik maqsadlarining eng ishonchli ijrochilaridan bo‘lib kelmoqda va buning evaziga G‘arbdan katta miqdorda harbiy yordam olgan.
Bu harbiy rejim o‘nlab yillardan buyon Afg‘oniston ichki ishlariga aralashish va Kobulda Islomobod ko‘rsatmalari asosida harakat qiladigan boshqaruvni o‘rnatishni orzu qilib kelgan. Shu bilan birga, “strategik chuqurlik” deb nomlangan nazariyani ilgari surib, unga ko‘ra Afg‘oniston Hindiston va G‘arbga qarshi o‘z ta’sir hududi bo‘lishi kerak deb hisoblagan. Biroq Pokiston armiyasining Afg‘onistonni bilvosita nazorat qilishga asoslangan bu orzulari Afg‘oniston mo‘min xalqining qat’iy irodasi va birlik tufayli barbod bo‘ldi va hech qachon amalga oshmaydi.
1979-yil oxirida Sovet Ittifoqi Afg‘onistonga bostirib kirganida, G‘arb Pokiston bilan birgalikda vakillik urushiga asos soldi. AQSh siyosati asosida Pokiston harbiy razvedkasi (ISI) mujohidlarni tayyorlash, qurol taqsimlash va guruhlarni boshqarish vazifasini o‘z zimmasiga oldi. Bu bosqichda Pokiston bir tomondan afg‘on qarshiligini qo‘llab-quvvatlayotgandek ko‘rinsa-da, boshqa tomondan guruhlar o‘rtasida shunday bo‘linish va kuch tuzilmasini yaratdiki, bu keyinchalik ichki urushlarga zamin bo‘ldi.
Shuningdek, 2001-yil sentabrida AQSh Afg‘onistonga hujum qilganida, Pokiston harbiy rejimi G‘arb rejalari amalga oshirilishi uchun o‘z hududi, havo maydoni va razvedka ma’lumotlarini ularga taqdim etdi. Ammo 2021-yilda global kuchlar va ularning ittifoqchilari Afg‘onistondan chiqib ketganidan so‘ng, Pokiston harbiy rejimi o‘z “homiysi” (G‘arb) ko‘magida avvalgi muvaffaqiyatsizliklarni qoplash uchun yangi yashirin va ochiq frontlarni ochishga urindi.
Birinchi urinish iqtisodiy bosim shaklida namoyon bo‘ldi: Torkham va Spin Boldak kabi quruqlik portlari noma’lum sabablar bilan uzoq muddat yopildi, savdo yuklariga misli ko‘rilmagan cheklovlar joriy qilindi va Afg‘oniston ichki mahsulotlariga nisbatan boj to‘siqlari qo‘yildi.
Ikkinchi urinish siyosiy va harbiy bosim orqali amalga oshirildi. Pokiston harbiy razvedkasi surgundagi afg‘on muxoliflarini va ilgari ham qo‘llab-quvvatlangan qurolli guruhlarni qayta safarbar qilib, yangi afg‘on tizimiga qarshi beqarorlik yaratish uchun yashirin markazlar tashkil etdi — xuddi 1990-yillardagi mujohidlar o‘rtasidagi urushlarda bo‘lgani kabi.
Uchinchi va eng xavfli urinish terroristik guruhlar orqali amalga oshirildi. Pokiston harbiy rejimi o‘z hududidan “IShID Xuroson” (ISIS-K) va boshqa guruhlarga moliyalashtirish, tayyorgarlik va boshpana berish yo‘llarini ochib qo‘ydi. Maqsad — Afg‘oniston shaharlarida portlashlar, nishonli suiqasdlar va diniy maskanlarga hujumlar orqali yangi tizimga bo‘lgan ishonchni susaytirish va shu orqali G‘arb manfaatlarini saqlab qolish edi. Biroq Afg‘oniston xavfsizlik kuchlari yagona markaziy qo‘mondonlik ostida bu yashirin harakatlarga qarshi qat’iy operatsiyalar o‘tkazib, terroristik guruhlar panohlarini yo‘q qildi.
Xulosa qilib aytganda, Pokiston harbiy rejimi endilikda shuni anglab yetgandek: Afg‘oniston endi avvalgi bosqinlar, vakillik urushlari va tashqi aralashuvlar davridagi mamlakat emas. Bugun u to‘liq mustaqil islomiy tizimga ega bo‘lib, bu mo‘min xalqning yillar davomida qilgan qurbonliklari, sabri va matonati natijasidir. Har qanday yovuz reja Allohning yordami va xalq qo‘llovi bilan barham topmoqda.
Shuningdek, Afg‘oniston har qanday yangi vakillik urushlarini rad etib, mamlakat boshqa hech qanday tashqi kuchlar loyihalari uchun maydon bo‘lmasligini e’lon qildi. Tashqi siyosat ijobiy hamkorlikka asoslangan bo‘lsa-da, milliy suverenitet va islomiy qadriyatlar borasida hech qanday murosa qilinmaydi.