Aziz Xolid
ISHID guruhi shakllana boshlagan ilk davrlarda shunday xabarlar bor edi: ularning orasida tajribali harbiylar va sobiq razvedka xodimlari ham bor edi. Aynan shu tajribali shaxslarning ishtiroki shuni ko‘rsatadiki, bu guruhni tashkil etishda yashirin qo‘llar va katta rejalashgan fitnalar mavjud bo‘lgan. Aslida, bu katta bir fitna edi. Dastlabki bosqichda Rossiya ISHID tuzilmasiga kirib olgan edi va bu ta’sirni, ayniqsa Suriyada, AQShga qarshi o‘z manfaatlari uchun ishlatgan.
Avval aytib o‘tilganidek mintaqadagi Eronning ta’siri va Rossiya bilan aloqalari AQSh uchun xush kelmas edi. Shu sababli AQShning yashirin maqsadlaridan biri Eronga bo‘lgan ta’sirni yo‘q qilish edi. Biroq natija aksincha bo‘ldi: nafaqat Eronning ta’siri kamaymadi balki yanada kengaydi. «Fatemiyun» armiyasi bilan bir qatorda «Zeynabiyun» guruhi ham faoliyat boshladi va Eron inqilob posbonlari (Sepah-e Pasdaran) generallaridan bir nechtasi aynan shu hududlarda tanilgan va ishtirok etgan.
Ikkinchi katta maqsad esa neft zahiralarini qo‘lga kiritish edi. Endi savol tug‘iladi: ISHID bu neftni faqat o‘zini moliyalashtirish uchun ishlatganmi yoki uning ortida yashirin sirlar bor edimi?
Islomiy davlat nomi bilan tanilgan ISHID guruhi 2013-yilda Iroq va Suriyaning ayrim hududlarida paydo bo‘ldi. Dastlabki hisob-kitoblarga ko‘ra 2014-yilda bu guruh kuniga taxminan 56 ming barrel neft ishlab chiqargan: bu ko‘rsatkich 2015-yilda 35 ming barrelga, 2016-yilda esa 16 ming barrelga tushgan.
ISHID bu neftni sotish orqali katta moliyaviy daromad olgan. Dunyo bozorida neft narxining o‘zgaruvchan bo‘lishiga qaramay, 2014-yilda ISHID har bir barreldan taxminan 25 dollar foyda ko‘rgan va oylik daromadi 42 million dollarga yetgan. 2015-yilda bu raqam 26 million dollarni 2016-yilda esa 12 million dollarni tashkil qilgan.
Endi savol tug‘iladi: AQSh, bu qadar katta neft manbalariga ega bo‘la turib, Kuvayt va boshqa Arab mamlakatlaridan millionlab litr neftni tashib kelar ekan aslida nimani ko‘zlamoqda? Bu haqida batafsil to‘xtalib o‘tmaymiz lekin shuni aytamizki urush davrida millionlab litr neft jang maydonida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.
ISHID neft savdosini noqonuniy va rasmiy nazoratdan tashqaridagi tarmoqlar orqali amalga oshirar edi. Hech bir rasmiy davlat ularga oshkora neft sotmasdi. Ammo turli hisobotlar va tadqiqotlar quyidagicha bo‘lgan kontrabanda tarmog‘ini ochib bergan:
- Suriya: ISHID qazib olingan neftning katta qismini o‘z nazorati ostidagi hududlarda mahalliy iste’molchilarga va tadbirkorlarga sotgan.
- Iroq: Iroqda ham guruh ayrim tadbirkorlar va mahalliy qabilalarga neft sotgan.
- Turkiya: Turli hisobotlar va tadqiqotlar ISHIDning ayrim kontrabanda neftlari Turkiya orqali boshqa bozorga chiqarilganini ko‘rsatgan. Turkiya bu ayblovlarni inkor qilgan bo‘lsa-da ayrim siyosiy va razvedka manbalari bunga dalillar keltirgan. Reuters axborot agentligi 2015-yil iyul oyida Turkiyani ISHIDning neft tarmog‘i bilan bilvosita hamkorlikda ayblagan. AQSh Moliya vazirligi ham bu masalaga e’tibor qaratgan.
- Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika: ISHIDning ayrim kontrabanda tarmoqlari bu neftni Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikadagi norasmiy bozorga chiqarar edi. Umuman olganda guruh mahalliy tarmoqlar, yashirin yo‘llar va vositachilar orqali neftni mintaqadagi yoki undan tashqaridagi norasmiy savdogarlarga yetkazib bergan.
Razvedka xizmatlari har doim o‘z ehtiyojlarini yashirin guruhlar orqali ta’minlashga harakat qiladilar, shunda ular bevosita aralashmaydi va ularni hech kim ayblay olmaydi. Voqealarga nazar tashlasak, bir safar ISHIDning neft omborlari AQSh tomonidan bombardimon qilingan yana bir safar esa Rossiya tomonidan. Bu esa shuni ko‘rsatadiki har ikki davlat sahnaning orqasida o‘zining yashirin guruhlarini faol harakatga keltirgan edi.
