Horis
ISHIDni faqatgina harbiy guruh yoki siyosiy oqim sifatida baholash to‘g‘ri emas; balki bu hodisa aslida dinni tahrif qilish, diniy tuyg‘ulardan suiiste’mol qilish va yoshlar orasidagi jaholat holatidan tizimli tarzda foydalanishga asoslangan fikriy-ideologik loyiha edi. Ushbu og‘ishgan guruh Islomdan soxta rivoyat yasab, jihod, xalifalik, jasorat va fidoyilik kabi muqaddas va asosiy tushunchalarni qayta talqin qildi hamda zo‘ravonlik, qirg‘in va vayronagarchilikni {diniy qonuniylik} nomi ostida taqdim etdi.
Aslida ISHID dinni uning sof mazmunidan bo‘shatib, uni jinoyat, hukmronlik va aldov vositasiga aylantirdi.
ISHIDning kuch yollashdagi asosiy muvaffaqiyat omili yosh avlodning bir qismida mavjud bo‘lgan ma’rifiy bo‘shliq edi. Tizimli va chuqur diniy ta’lim olmagan, Islomning ishonchli va asl manbalari bilan yetarlicha tanish bo‘lmagan yoshlar ushbu guruhning tashqi tomondan {diniy} ko‘rinishdagi targ‘ibotlariga nisbatan nihoyatda zaif bo‘lib qolishdi.
Bu adashgan guruh Qur’oni karim oyatlari va Nabaviy hadislardan tanlab, parcha-parcha va kontekstdan uzib foydalanish orqali, ularni nozil bo‘lish sabablari, axloqiy, tarixiy va aqliy zaminidan ataylab ajratib, zo‘ravonlikni muqaddaslashtirdi va aql-idrokni chekladi. Natijada ISHIDning ekstremistik tafakkuri ayrim yoshlar ongida {sof Islom} sifatida mustahkamlandi, holbuki bunday talqin Islomning haqiqiy ruhi, maqsadlari va qadriyatlari bilan mutlaqo mos kelmaydi.
Bunday sharoitda din ulamolarining jamiyatning fikriy va diniy marja’lari sifatidagi roli asosiy, hayotiy va o‘rnini bosib bo‘lmaydigan ahamiyatga ega. Din ulamolari payg‘ambarlik ilmining vorislari hisoblanadi va Islomni yaxlit, adolatparvar, axloqiy va aqlga tayanuvchi din sifatida tanishtirish mas’uliyati ularning zimmasidadir. Chunki qachonki dinning ilmiy talqini zaiflashsa, ekstremistik oqimlar yuzaki, hissiy va tahriflangan izohlar orqali dinni egallab olib, uni siyosiy va zo‘ravonlikka asoslangan maqsadlariga xizmat qildirish imkoniga ega bo‘ladilar.
Shu sababli din ulamolarining birinchi vazifasi yoshlarning fikriy va iymoniy ishonchini Islomning haqiqiy va asl talqiniga qayta tiklashdan iboratdir; bu talqin sog‘lom aql, rahmoniy Islom va inson qadr-qimmati bilan to‘liq uyg‘un bo‘lib, Qur’oni karim va Sunnat urg‘u bergan tamoyillarga mos keladi.
Metodologik jihatdan din ulamolari yosh avlodning idrok darajasi va fikriy ehtiyojlariga mos keladigan bayon va til vositalaridan foydalanishlari zarur. Aniq tushunchalar, ijtimoiy misollar hamda Qur’oniy va aqliy dalillardan tizimli foydalanish dinni shiorbozlik va hissiyotdan xoli qilib, uni ilmiy jihatdan himoyalanishi mumkin bo‘lgan ma’no tizimi sifatida mustahkamlaydi. Yoshlar Islomning inson qadr-qimmati, ijtimoiy adolat, mas’uliyatli erkinlik va axloqiy qadriyatlar dini ekanini anglaganlarida, ISHIDning zo‘ravon, ekstremistik va g‘ayriinsoniy diskursiga nisbatan tabiiy ravishda fikriy immunitet hosil qiladilar.
Din ulamolarining uchinchi muhim vazifasi ushbu noto‘g‘ri guruh aldoviga uchragan shaxslar uchun ilmiy, axloqiy va ijtimoiy qaytish muhitini yaratishdir. ISHIDning quyi bo‘g‘in a’zolarining ko‘pchiligi, yetakchilaridan farqli ravishda, ongli va hisob-kitobli dushmanlik sababli emas, balki jaholat, hissiy qo‘zg‘atish va og‘ishgan diniy hayajonlar ta’sirida bu guruhga qo‘shilganlar. Din ulamolari Islom tavba, isloh va insonni qayta tarbiyalash dini ekanini aniq va ravshan targ‘ib qilishlari lozim; botil yo‘ldan qaytish mumkin, qadrli va insoniy amal bo‘lib, najot eshigi doimo ochiqdir.
Xulosa qilib aytganda, ISHIDga qarshi kurash faqat harbiy yoki xavfsizlik masalasi emas; balki, eng avvalo, ilmiy, madaniy va ta’limiy kurashdir. Din ulamolari ushbu fikriy jihodning old safida turadilar. Agar ular chuqur tafakkur, zamonaviy va ilmiy til, tadqiqot jasorati hamda faol ijtimoiy ishtirok bilan maydonga chiqsalar, yosh avlodni ekstremizm, zo‘ravonlik va tahrif domidan qutqarib, Islomning haqiqiy qiyofasini aql, rahmat va inson qadr-qimmatiga asoslangan din ekanini jamiyatga ilmiy va qoniqarli tarzda tanishtira oladilar.