Ahmad Aziz
Xavorijlarning g‘oyalari tarix davomida turli shakllarda qayta-qayta paydo bo‘lib, ko‘plab fikriy oqimlarga ta’sir ko‘rsatgan. Hozirgi davrda bu fikrlarning alomatlarini ayrim ekstremistik harakatlarda, xususan ISISda yaqqol ko‘rish mumkin. Garchi bu oqimlar o‘zlarini salafi solihlarga ergashuvchi deb bilsalar-da, amalda ular ilk xavorijlarning ko‘plab usullari va g‘oyalarini qayta tiriltirganlar.
Bu oqimlarning xavorijlar bilan eng ochiq o‘xshashligi takfir masalasidadir. Xavorijlar o‘zlariga qarshi chiqqan musulmonlarni dindan chiqqan deb hisoblaganidek, bugungi ekstremistik guruhlar ham diniy matnlarning yuzaki va zahiriy talqinlariga tayanib, boshqa islomiy firqalarni takfir qilmoqdalar. Ular islom olamidagi tarixiy fiqhiy va kalomiy ixtiloflarni inkor etib, o‘zlarini yagona haqiqiy islom vakillari deb biladilar va boshqalarni din doirasidan tashqarida deb hisoblaydilar.
Yana bir umumiy xususiyat amaldagi hokimga qarshi qo‘zg‘olon qilishdir. Xavorijlar Qur’oni karim oyatlarini o‘ziga xos talqin qilib, musulmon hokimlarga qarshi chiqishni joiz deb bilganlar. Zamonaviy ekstremistik harakatlar ham xuddi shu mantiq asosida islom mamlakatlari hukumatlariga qarshi qurolli kurash olib bormoqdalar. Ular o‘z nazarlarida islom qonunlarini to‘liq tatbiq qilmaydigan har qanday hokimni tog‘ut yoki zolim deb atab, unga qarshi urushni vojib deb biladilar.
Uchinchi muhim o‘xshashlik diniy soddalashtirish va matnlarni zahiriy talqin qilishdir. Xavorijlar diniy matnlarning turli jihatlari va oyatlarning nozil bo‘lish sharoitlarini e’tiborga olmay, yuzaki va ba’zan keskin talqinlarga murojaat qilganlar. Bugungi kunda ham ayrim ekstremistik oqimlar tarixiy kontekst va shariat maqsadlarini hisobga olmasdan, din haqida soddalashtirilgan talqinlarni ilgari surmoqdalar.
Shu bilan birga, tarixiy xavorijlar bilan zamonaviy oqimlar o‘rtasida muhim farqlar ham mavjud. Ilk xavorijlar ko‘proq siyosiy omillar natijasida paydo bo‘lgan bo‘lsa, zamonaviy ekstremistik harakatlar mustamlakachilik, modernizm va identitet inqirozi kabi murakkab omillar ta’sirida shakllangan.
Shuningdek, tarixiy xavorijlar keng qamrovli global tashkilotga ega emas edilar. Ammo zamonaviy guruhlar o‘z g‘oyalarini yoyish uchun yangi texnologiyalar va ommaviy axborot vositalaridan keng foydalanmoqdalar.
Bugungi davrda xavorij fikrining aks-sadosi shuni ko‘rsatadiki, ekstremistik g‘oyalar tarix davomida davom etib, turli sharoitlarda yana jonlanishi mumkin. Bu haqiqat ushbu fikrlarni tubdan tanqid qilish va dinning mo‘tadil talqinlarini taqdim etish zarurligini ko‘rsatadi. Ushbu tarixiy bog‘liqlikni anglash bizga hozirgi davrda ekstremizm hodisasiga samarali qarshi turishda yordam beradi.
Hozirgi davrda bu g‘oyalar yangi media vositalari orqali yanada tez tarqalmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar va virtual makon takfiriy g‘oyalar targ‘ibotining asosiy maydoniga aylangan bo‘lib, bu jihatdan ular ilk xavorijlarning targ‘ibot uslublariga o‘xshashdir. Bu guruhlar sodda, ammo ta’sirchan mazmun ishlab chiqarib, yoshlarni nishonga oladilar va ularni ekstremizm tomon yo‘naltiradilar.
Yana bir muhim masala zamonaviy ulamolarning bu oqimlarga nisbatan tutgan pozitsiyasidir. Islom olamining ko‘plab yetuk ulamolari va diniy marja’lari turli bayonot va fatvolar orqali bu g‘oyalarni keskin tanqid qilganlar. Ular islomiy matnlarga asoslanib, mo‘tadillik va o‘rtachalikni ta’kidlab, dinning ekstremistik talqinlarini rad etganlar. Bu pozitsiyalar shuni ko‘rsatadiki, bugungi islom jamiyati ham o‘tmishdagidek og‘ishgan g‘oyalarga qarshi qat’iy turibdi.