Bashir Baran
Islom paydo bo‘lishi bilan Arab jamiyatida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi; qabila jamiyati ijtimoiy va fuqarolik jamiyatiga aylandi, o‘ziga xoslik kasb etdi va tarqoq qabila tuzilmasidan yagona ummatga aylandi. Bu ummat oilaviy, jinoyat, savdo va boshqa Islomiy qoidalarga asoslangan edi. Islomiy qonun ustuvorligiga asoslangan markaziy davlat tashkil etilishi bilan ular umumiy manfaatlar, asosiy huquqlar va boshqa insonlar bilan muomala hamda Islomga da’vat sohalarida saboqlar oldilar.
Buyuk Islom payg‘ambari Muhammad (s.a.v) bu ulkan o‘zgarishning boshida turib, nafaqat Islom jamiyatlariga, balki kofirlar jamiyatlariga ham ta’sir ko‘rsatgan shaxsiyat edi. U o‘zining siyosati va donolik bilan yuritgan muomalasi orqali urushga murojaat qilmasdan qalblarni zabt etdi va Islom nuri ostida xalqaro munosabatlar va asosiy tamoyillarga asoslangan hayot tarzini taklif qildi.
XVI va XVII asr Yevropa olimlari ham Muhammad (s.a.v)ning siyosiy donoligini e’tirof etganlar. Jan-Jak Russo, Volter, Shopenxauer va boshqalar bu borada fikr bildirganlar. Masalan, Marsel shunday deydi: “Islomning global qarashlari ikki kuchli fazilat bilan porlagan: biri Allohga bo‘lgan e’tiqod, ikkinchisi esa har qanday milliy va irqiy fanatizmni rad etish va insonlar tengligini ta’kidlash.”
Bu tamoyillarni e’lon qilish orqali, buyuk Islom payg‘ambari johil Makka arablarining va yahudiylarning milliy va irqiy fanatizmlarini yo‘q qildi. Hech bir din Islomdek insoniyatga shaxsiyat bermagan; Islom yahudiylar va nasroniylarga mehribonlik bilan muomala qilgan va barcha insonlar o‘zaro tushunish va hamkorlikda teng yashaydigan dunyo qurishga intilgan.
Islomning xalqaro munosabatlar tarixi juda aniq va shaffofdir; Arab qabilalari va ularning qo‘shni davlatlari, masalan, Habasha, Imorat, Hira, G‘assan va Saba, shuningdek, Qaysar (Rim) va Kisra (Fors) o‘rtasida yaxshi munosabatlar yo‘q edi va ular doimiy to‘qnashuvda edilar. Islom payg‘ambari bu borada xalqaro munosabatlarga alohida e’tibor qaratdi va asoslar qo‘ydi, bu asoslar nafaqat risolat davrida, balki u zotdan keyingi Islom davlatlarining xalqaro munosabatlarida ham asos bo‘ldi.
Muhammad Mustafo (s.a.v) risolat davrida Madina nizomi, Hudaybiya sulhi va Najron nasroniylari bilan doimiy tinchlik shartnomasini tuzish orqali xalqaro tartib va munosabatlarning asoslarini yaratdi. U Arab qabilalari o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish va Islomiy hukumatning ichki ishlarini mustahkamlash imkoniyatiga ega bo‘ldi. Shundan so‘ng, u qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarga e’tibor qaratdi, elchilar yubordi va shartnomalar tuzdi.
O‘sha sharoitda Rim va Forsga elchilar yuborish oddiy hol emas edi, balki xalqaro munosabatlar tarixida noyob yangiliklardan biri hisoblanardi. Qo‘shni va kichik davlatlar bilan aloqalarni o‘rnatish va keyinchalik global qarama-qarshilik maydoniga chiqish, Rim va Fors kabi ikki yirik imperiya juda sezgir bo‘lgan sharoitda, Muhammad (s.a.v)ning tashqi siyosat va samarali diplomatiyasidan saboq edi; bu siyosat oxir-oqibatda bu ikki imperiyani ham Islomning haqligi oldida tiz cho‘ktirdi.
