Bu davlatda vaziyat barcha mezonlar nuqtai nazaridan tamadduniy falokatni ifoda etardi. Bu falokat axloqiy, ijtimoiy va diniy hayotning barcha jabhalarida namoyon bo‘lgan edi. Fors jamiyatida odamlar qat’iy tabaqaviy tuzum ostida yashar, unda inson qadr-qimmati keskin tahqirlanardi. Jamiyat yetti tabaqaga bo‘lingan bo‘lib, eng quyi tabaqani oddiy xalq ommasi tashkil etardi.
Bu qatlam Fors aholisining 90 foizdan ortig‘ini o‘z ichiga olgan edi. Ular ishchilar, dehqonlar, askarlar va qullardan iborat edi. Bu guruh mutlaqo huquqlardan mahrum edi. Hatto urushlarda ham ularni zanjir va kishanlarda bog‘lab qo‘yishardi. Masalan, Ubulla hududida shunday munosabat kuzatilgan. Bu voqea Forsdagi ilk islomiy to‘qnashuvda, Khalid ibn al-Walid rahbarligida yuz bergan edi.
Uchinchi: Shimoliy Yevropa holati
Fransuz tarixchilari Islomdan oldingi Yevropa haqida shuni qayd etadilarki, o‘sha davrda Yevropa turli ayb va gunohlar bilan to‘la edi. Inson va atrof-muhitga e’tibor yo‘qolgan, poklik qadri kamaygan edi. Yevropa jaholat, tartibsizlik va ortda qolish tomon yuz tutgan hamda shu holat bilan to‘lib-toshgan edi. Zulm va bosim keng yoyilgan, savodsizlik ommalashgan edi.
Ba’zi manbalarda shimoliy Yevropada yashagan slavyan qabilalarining ayrim odatlari tasvirlanadi: ular hindular kabi marhumni kuydirishardi; o‘lgan kishining ayollari kelib, qo‘l va yuzlarini pichoq bilan kesishardi. Ba’zi ayollar erlariga bo‘lgan muhabbati sabab jamoat oldida o‘zlarini osib qo‘yardilar; so‘ng o‘limidan keyin jasadlari kuydirilib, marhum yoniga qo‘yilardi.
To‘rtinchi: Misr holati
Misr milodiy 31-yilda, Octavian Cleopatrani mag‘lub etganidan so‘ng rimliklar tomonidan bosib olindi. Milodiy 476-yilda G‘arbiy Rim imperiyasi qulagach ya’ni Rasululloh ﷺ tavalludlaridan taxminan bir asr oldin uning mulklari, jumladan Misr, Sharqiy Rim imperiyasiga o‘tdi.
Shu tariqa Misr rimliklar hukmronligi davrida Rim imperiyasining oziq-ovqat ehtiyojlarini ta’minlaydigan omborga aylantirilgan edi. Misrliklar o‘z yurtlarida butunlay irodasiz va huquqsiz holda yashar edilar. Rimliklar ba’zi misriy ramzlarni faqat tashqi ko‘rinishda saqlab qolishga urinardi, bu esa Misr xalqining qo‘zg‘olon ko‘tarmasligi uchun qilinar edi.
Kambag‘al va zaif xalq zimmasiga og‘ir va toqat qilib bo‘lmas soliqlar yuklangan edi. Hatto bu soliqlar o‘lgan kishilarga ham tatbiq etilardi bu tarixda kam uchraydigan holatlardan biridir. Belgilangan soliq to‘lanmaguncha mayyitni dafn etishga ruxsat berilmas edi.
Rimliklar misrlik qibtiy rahbarlarni ta’qib qilib, ularni o‘ldirar va jazolardi. Natijada ular sahrolarga qochishga majbur bo‘lib, uzoq va xarob joylarda o‘z ibodatxonalarini qurishga majbur bo‘ldilar, toki hech bo‘lmaganda ularning avlodlari tirik qolish imkoniga ega bo‘lsin.
