Bacha Kakar
1947-yildan buyon Pokiston turli elatlarni yagona millatga aylantirishga urinib kelmoqda. Biroq bu urinishlar asosan Panjobdagi harbiy va hukmron tabaqalar tomonidan zo‘ravonlik, harbiy nazorat va siyosiy ustunlik orqali olib borilgan. Bu siyosatning eng katta zararini belujlar, pushtunlar, sindlar va boshqa tobe elatlar ko‘rganlar.
Bugun Pokiston nomi inson huquqlarining tizimli buzilishi, majburiy yo‘qolishlar, tuzilmaviy zulm va ichki avtoritar boshqaruv bilan bog‘lanib qolgan. Mahkum xalqlarga nisbatan zo‘ravonlik, madaniy bosim va iqtisodiy ekspluatatsiyaga asoslangan siyosatlar ularning erkinlik, o‘zlik va taraqqiyotini to‘sib qo‘ygan, shu bilan birga mamlakat ichida ham chuqur beqarorlikni yuzaga keltirgan.
Belujistondagi harbiy zulm
2000-yillardan buyon Belujiston Pokiston armiyasi va razvedka idoralari nazorati ostida. Minglab siyosiy faollar, talabalar va fuqarolar davlatga qarshi ayblovlar bilan hibsga olingan, qiynoqqa solingan yoki g‘oyib bo‘lgan. Ko‘plab jasadlar keyinchalik qiynoqqa solingan holda topilgan bu xalqni qo‘rqitish va qonuniy norozilikni jim qilish uchun qo‘llanilgan usuldir.
Bu holat inson huquqlarining ochiq buzilishi bo‘lib, xalqaro tashkilotlar ham tashvish bildirgan, biroq na Pokiston sud tizimi va na tashqi bosimlar bunga barham bera olgan. Tabiiy boyliklarning talon-toroj qilinishi, iqtisodiy nochorlik va madaniy kamsitish beluj xalqini davomli qarshilikka undagan. Shu bois qurolli va fuqaroviy harakatlar baravar davom etmoqda.
Terrorizmga qarshi kurash bahonasida pushtun hududlarini bostirish
2004-yildan beri sobiq FATA, Vaziriston, Bajaur, Xaybar, Suvat kabi pushtun yashovchi hududlarda terrorizmga qarshi urush nomi ostida keng ko‘lamli harbiy amaliyotlar olib borilgan. Ammo bu amaliyotlar amalda tinch aholi ustiga qaratilgan: minglab begunohlar halok bo‘lgan, o‘n minglab uylar vayron qilingan, ko‘plab oilalar majburan ko‘chirilgan.
Bu urush ko‘pincha haqiqiy terrorchi unsurlarga emas, balki oddiy aholiga zarar keltirgan. Havo hujumlari, artilleriya o‘qlari, hibslar, nazorat punktlari va aybsizlarni o‘ldirish bularning barchasi xalq ruhiyatida qo‘rquv muhitini yaratgan.
Majburiy yo‘qolishlar
Pokistonda majburiy yo‘qolish hodisasi tizimli tus olgan. Ayniqsa Belujiston, pushtun mintaqalari va Sindda odamlar sudsiz hibsga olinadi va uzoq muddatgacha bedarak yo‘qoladi. Bu holat nafaqat qonun buzilishi, balki inson sha’nining toptalishidir. Ko‘plar qiynoqqa solingach o‘lik holda topilgan yoki umuman izsiz g‘oyib bo‘lgan.
Amnesty International, Human Rights Watch va BMTning maxsus ishchi guruhi bu hodisalarni jinoyat deb baholagan, biroq hali natija berilmagan. Bu siyosat odamlarni qo‘rqitish, norozilik ovozini o‘chirish va siyosiy nazoratni kuchaytirish maqsadida olib borilmoqda.
Iqtisodiy ekspluatatsiya
Belujiston Pokistonning eng boy tabiiy resurslariga ega gaz, mis, xrom va boshqa konlar. Shunga qaramay, xalq qashshoqlik, ishsizlik va ta’lim hamda sog‘liqni saqlashdagi tanqislikdan aziyat chekmoqda. Boyliklar markaziy hukumat va Panjob elitasiga xizmat qiladi, ammo mahalliy aholi undan foyda ko‘rmaydi. Bu iqtisodiy zulm elatlarni siyosiy jihatdan ham kuchsizlantiradi.
Madaniy va tilni yo‘qotish
Beluj, pushtun, sind va boshqa elatlarning tillari, tarixlari va madaniyatlari davlat tizimida e’tibordan chetda qolgan yoki buzib ko‘rsatilgan. Ta’lim tizimi va rasmiy media asosan Panjob elitasining tarixiy va siyosiy talqinini ilgari suradi. Boshqa xalqlarning tarixi esa e’tiborsiz qoldiriladi yoki salbiy ko‘rsatiladi. Bu esa yumshoq madaniy mustamlakachilik shaklidir millatni o‘z o‘zligidan uzish orqali boshqaruvni saqlash usuli.
Qarshilik va uyg‘onish
Bu tizimli zulm va ekspluatatsiyaga qarshi har xil shakldagi qarshiliklar paydo bo‘lgan. Belujistonda BLF va BRA kabi milliy harakatlar qurolli kurash olib bormoqda, shu bilan birga inson huquqlari va siyosiy ishtirok uchun fuqarolik harakatlari ham mavjud.
Harbiy muqaddaslik niqobining yechilishi
Uzoq vaqt davomida Pokiston armiyasi o‘zini millat himoyachisi sifatida ko‘rsatdi, biroq endi xalq uning siyosiy va iqtisodiy ustunlikni mustahkamlash vositasi ekanini anglab yetmoqda. Belujiston, pushtun va sind hududlarida fuqarolar armiyaning amaliyotlariga qarshi chiqmoqdalar.
Millat yaratish loyihasining inqirozi
Pokiston rejimi elatlarni Islom shiori ostida birlashtirmoqchi bo‘ldi, ammo amalda etnik tengsizlik, zo‘ravonlik va adolatsizlik kuchaydi. Bu loyiha bugun parchalanish xavfiga yaqinlashgan.
Xalqaro sukut
Yadro qudrati va geosiyosiy ahamiyati sababli xalqaro kuchlar inson huquqlari buzilishlariga nisbatan sukut saqlamoqda. Bu jimlik hukmron tizimga yanada jasorat bag‘ishlayapti va qurbonlar sonini ko‘paytirmoqda.
Zulmning davomiy sabablari
Pokistondagi zulm va avtoritar tuzumning asosiy sababi armiyaning mutlaq hukmronligidir. U siyosiy hokimiyat, sud tizimi, ta’lim va ommaviy axborot vositalarini bevosita yoki bilvosita nazorat qiladi. Shuning uchun xalqning adolat va huquq talablari xavfsizlik masalasi sifatida talqin qilinadi va bunday talablar davlatga qarshi deb e’lon qilinadi.
Ongli qarshilik zarurati
Tizimli zulm, iqtisodiy ekspluatatsiya, majburiy yo‘qolishlar va madaniy mustamlakachilik bularning barchasi hokimiyatni saqlash vositalaridir, millat qurish yo‘li emas. Shu bois elatlar o‘z haq-huquqlarini bilib, o‘zliklarini qadrlab, madaniy g‘urur va birlashgan ong asosida siyosiy va fuqarolik maydonida faol ishtirok etishlari zarur.
Vaqt endi kutish va jimlik vaqti emas bu uyg‘onish, kurash va oriyatli, erkin hayot uchun da’vat vaqti.
