Kirish: davlat hokimiyati, qurolli harakatlar va Pokistondagi ichki nizolar
Pokistonning ichki xavfsizlik tarixi davlat va nodavlat subyektlar o‘rtasidagi zo‘ravonlik haqidagi oddiy rivoyat emas; balki siyosiy strategiyalar to‘qnashuvi, mintaqaviy kuch siyosati, armiyaning ustunlikka intilishi hamda uzoq yillik siyosiy va ijtimoiy kamsitishlar bilan bog‘liq murakkab va uzluksiz jarayondir. Pokiston armiyasi va razvedka muassasalari turli davrlarda qo‘llagan strategiyalar nafaqat ichki beqarorlikni kuchaytirdi, balki davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonch poydevorini ham jiddiy zaiflashtirdi.
Davlat kuchidan noo‘rin foydalanish, konstitutsiyadan tashqari choralar, majburiy yo‘qolishlar, sudsiz qotilliklar va jamoaviy jazolar shunday muhitni vujudga keltirdiki, unda ko‘plab qurolli harakatlar yuzaga chiqdi. Pokiston Tolibon Harakati (TTP), al-Qoida va Baluj qarshilik harakatlari bunga yaqqol misoldir. Ushbu tadqiqot aynan shu omillar doirasida davlat kuchining qo‘llanilishi, “terrorizmga qarshi kurash” deb ataluvchi siyosatlar va ularning qurolli harakatlar shakllanishiga olib kelgan oqibatlarini ilmiy jihatdan tahlil qiladi.
Davlat siyosatlarining tarixiy ildizlari va qurolli harakatlar kuchayishi
Pokistondagi qurolli harakatlarning shakllanishi hech qachon ijtimoiy va siyosiy bo‘shliqda yuzaga kelmagan. Sovuq urush davrida va undan keyin davlat muassasalari o‘z mintaqaviy va strategik manfaatlari asosida ayrim diniy va qurolli guruhlardan bilvosita foydalangan. Bu guruhlar uzoq vaqt davomida “strategik aktivlar” sifatida qaralgan.
Shu bilan birga, barcha qurolli guruhlar bevosita davlat homiyligida yetishtirilgan degan tasavvur ham aniq emas. Haqiqat shundaki, ko‘plab guruhlar o‘zining mafkuraviy, qabila yoki mintaqaviy motivlari asosida mustaqil faoliyat yuritgan. Biroq ayrim davrlarda ularning faoliyati davlat siyosatlari bilan vaqtincha mos kelib, foydali deb topilgan.
Boshqa tomondan, davlat muassasalari siyosiy jarayonni izchil ravishda zaiflashtirdi, shariatni tatbiq etishdan yuz o‘girdi hamda ijtimoiy tabaqalar va til asosida tafriqa va mutaassiblikni kuchaytirdi. Vaqt o‘tib, bir paytlar maqbul va hatto foydali sanalgan qurolli unsurlar davlatning o‘zi uchun jiddiy tahdidga aylandi va asta-sekin uning “osish arqoni”ga aylana boshladi. Shunga qaramay, tub islohotlar va fikriy o‘zgarishlar o‘rniga yana zo‘ravonlik ustuvor bo‘ldi. Natijada oddiy fuqarolar jamoaviy jazolar, keng ko‘lamli harbiy amaliyotlar va og‘ir inson huquqlari buzilishlariga duch keldi.
Davlatning ayrim davrlarda qurolli guruhlardan bilvosita foydalanib, boshqa davrlarda esa ularni shafqatsiz harbiy hujumlar nishoniga aylantirishi Pokistondagi zo‘ravonlik va beqarorlikning davom etishidagi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Pokiston Tolibon Harakati, al-Qoida va boshqa jihodiy guruhlar: paydo bo‘lishi va kengayishi
Pokiston Tolibon Harakati (TTP) va boshqa jihodiy guruhlar qabila hududlarida, ayniqsa sobiq FATA mintaqasida, Afg‘oniston urushining oqibatlari bevosita Pokistonga ko‘chib o‘tgach yuzaga keldi. Ichki hujumlar, harbiy amaliyotlar, majburiy ko‘chirishlar, tekshiruv nuqtalaridagi tahqirlovchi munosabatlar va ommaviy hibslar mahalliy aholida chuqur g‘azab va begonalik hissini paydo qildi.
Ko‘plab tadqiqotlarga ko‘ra, an’anaviy qabila tuzilmasining yemirilishi va davlat institutlarining adolatni ta’minlay olmasligi shunday muhit yaratdiki, unda TTP va al-Qoida kabi tashkilotlar mahalliy qo‘llab-quvvatlash va panoh topdi. Shu bois bu harakatlar faqat mafkuraviy yoki diniy reaksiya emas, balki davlat bosimi, noaniq boshqaruv va uzoq yillik siyosiy kamsitishlarning natijasi ham edi.
Islomiy va jihodiy guruhlarga qarshi harbiy amaliyotlar va aholiga yetgan zarar
Pokiston davlati turli davrlarda islomiy va jihodiy guruhlarga qarshi yirik harbiy amaliyotlarni amalga oshirdi. Jumladan:
“Rah-e-Nijat” amaliyoti (Janubiy Vaziriston)
“Rah-e-Rast” amaliyoti (Svot)
“Zarb-e-Azb” amaliyoti (Shimoliy Vaziriston)
va undan keyin umumrespublika miqyosidagi Radd-ul-Fasad amaliyoti
Bu amaliyotlar xavfsizlikni ta’minlash nomi bilan o‘tkazilgan bo‘lsa-da, oddiy aholi uchun og‘ir insoniy, ijtimoiy va iqtisodiy talafotlarni keltirib chiqardi.
Rasmiy nuqtayi nazarga ko‘ra, bu amaliyotlarning maqsadi terrorizmni yo‘q qilish va davlat hukmronligini mustahkamlash edi. Ammo inson huquqlari tashkilotlari va mustaqil kuzatuvchilarga ko‘ra, bu operatsiyalarning eng og‘ir yuki tinch aholi zimmasiga tushdi. Yuz minglab odamlar boshpanasiz qoldi, butun hududlar jamoaviy jazoga tortildi, uylar va bozorlar vayron qilindi, minglab pokistonlik musulmonlar esa hanuzgacha noqonuniy ravishda bedarak yo‘qolgan ularning oilalari faryodiga jiddiy e’tibor berilmayapti.
Siyosatlarning muvaffaqiyatsizligi va qurolli harakatlarning davom etishi
Tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, faqat harbiy kuchga tayanish qurolli radikalizmni yo‘q qila olmadi. Bu muvaffaqiyatsizlikning asosiy sabablari quyidagilardir:
siyosiy yarashuv va mazmunli muloqotga jiddiy urinishlarning yo‘qligi;
qashshoq hududlarda haqiqiy rivojlanish loyihalarining yetishmasligi yoki ramziy choralar bilan cheklanish;
majburiy yo‘qolishlar, sudsiz qotilliklar va armiya uchun real javobgarlik mexanizmlarining yo‘qligi;
Pokiston tashkil topganidan beri shariatni tatbiq etish haqidagi talablarning doimiy rad etilishi.
Shunday sharoitda bir tomondan TTP kabi guruhlar yuzaga keldi yoki kuchaydi, boshqa tomondan esa Balujistonda baluj qarshilik harakatlari qudrat topdi. Bularning barchasi davlat zo‘ravonligiga nisbatan reaksiya sifatida namoyon bo‘ldi.
Balujiston: davlat bosimi va baluj qarshiligi
Balujistonda davlat kuchining qo‘llanish tarixi uzoq, og‘riqli va qon bilan sug‘orilgan. Harbiy amaliyotlar, majburiy yo‘qolishlar, ommaviy qabristonlar va tabiiy boyliklarning adolatsiz taqsimlanishi baluj xalqida chuqur ishonchsizlik va kamsitilish hissini vujudga keltirdi. Siyosiy ovozlarni bostirish va har qanday muxolifatni xiyonat bilan bog‘lash inqirozni yanada murakkablashtirdi.
Ana shunday sharoitda balujlarning qarshilik harakatlari jumladan “Operation Herof 1 va 2” shakllandi. Baluj doiralari bu harakatlarni yashash va o‘z huquqlarini himoya qilish yo‘lidagi tabiiy reaksiya deb biladi. Davlat esa ularni faqat xavfsizlik tahdidi sifatida ko‘rib, e’tiborni asosiy sabablaridan chalg‘itadi. Ilmiy nuqtayi nazardan, jihodiy guruhlar bilan baluj qarshiligi o‘rtasida mafkuraviy farqlar mavjud bo‘lsa-da, ularni birlashtiradigan umumiy nuqta bor: davlat siyosatlarining muvaffaqiyatsizligi va zo‘ravonlikka haddan tashqari tayanish.
Xulosa
Ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, Pokistondagi Pokiston Tolibon Harakati va boshqa qurolli harakatlar masalasi shunchaki “qonun va tartib” muammosi emas. Bu davlat siyosatlari, harbiy ustunlikka intilish, xalqka nisbatan zulm va uzoq yillik siyosiy kamsitishlarning oqibatidir. Davlat zo‘ravonlikni yagona yechim deb bilganda, shariatni tatbiq etishdan yuz o‘girib, hisobdorlikdan qochganda zo‘ravonlik, qarshilik va beqarorlik muqarrar ravishda yuzaga keladi.
Shu doirada ayrim ziyolilar va tahlilchilar armiyaning xalqqa nisbatan olib borgan zulmlari va ikkiyuzlama siyosatlariga hayrat bilan qarayotgandek ko‘rinadi. Go‘yo ular yangi va noma’lum hodisaga duch kelgandek. Holbuki, bu mintaqa tarixi va ayniqsa Pokiston armiyasining o‘tmishi bilan ozgina tanish bo‘lgan har kim bu haqiqatdan hayratga tushmaydi.
Keyingi bo‘limlarda biz tarixiy va hujjatlashtirilgan dalillarga tayangan holda, bugungi zulm va inqirozlar tasodifiy hodisalar emas, balki uzoq tarixiy jarayonning mantiqiy natijasi ekanini ko‘rsatishga harakat qilamiz. Shuningdek, Pokiston armiyasining tarixi, uning siyosatlari va qarorlarini tahlil qilib, bu siyosatlar orqali Pokiston musulmonlari va butun Islom ummatiga qilingan xiyonatlarni batafsil yoritamiz. Shu tariqa ushbu turkum o‘quvchilarga bugungi inqiroz ildizlari o‘tmishdagi harbiy siyosatlar va amaliyotlarda yotganini ochiq-oydin namoyon etadi.
