2026-yil 17-fevral kuni Afgʻoniston Islomiy Amirligi 2025-yil 12-oktabrda Pokiston tomonidan Afgʻonistonga qarshi amalga oshirilgan asossiz harbiy tajovuzga javoban oʻtkazilgan qarshi amaliyot davomida asir olingan ushbu davlatning uch nafar harbiy xizmatchisi Saudiya Arabistoni vositachiligidagi diplomatik jarayon yakunlangach ozod qilinganini e’lon qildi. Mazkur asirlar aynan shu maqsadda Kobulga tashrif buyurgan Saudiya delegatsiyasiga topshirildi va ular o‘z yurtiga qaytarildi.
Islomiy Amirlik matbuot kotibi Zabihullah Mujahid ushbu qadamni muborak Ramazon oyini ulug‘lash, do‘st davlat Saudiya Arabistonining iltimosini qabul qilish hamda barcha davlatlar bilan ijobiy aloqalarni davom ettirish siyosati doirasida amalga oshirilganini ta’kidladi.
Xalqaro axborot agentliklari, xususan Reuters va Associated Press bu xabarni keng yoritdi. Biroq kutilganidan farqli ravishda Pokistonning rasmiy va ichki OAVlarida bu masala haqida hatto qisqa eslatma ham berilmadi. Shuningdek, Pokiston Tashqi ishlar vazirligi yoki harbiy qo‘mondonlik tuzilmalari tomonidan ham ochiq va aniq rasmiy bayonot e’lon qilinmadi. Ushbu sukut Pokistonning roli va pozitsiyasi borasida jiddiy va savol tug‘diruvchi holatni yuzaga keltiradi. Ehtimol, bu masala davlat darajasida sezgir deb baholangan bo‘lishi mumkin, biroq harbiy masalalarni kuzatuvchilar bu jimlikni zaiflikni yashirishga urinish deb hisoblaydi.
Ma’lumot o‘rnida eslatish joizki, 2025-yil oktabr oyidagi to‘qnashuvlar chog‘ida Afgʻoniston Islomiy Amirligi mujohidlari qarshi amaliyot davomida 58 nafar pokistonlik harbiyni yo‘q qilgan va qariyb 30 nafarga yaqinini yarador etgan edi. Bunga javoban Pokiston armiyasining jamoatchilik bilan aloqalar boshqarmasi – Inter-Services Public Relations (ISPR) haqiqatdan ochiq og‘ish bilan o‘z talofotlarini ancha kam ko‘rsatgan edi.
O‘sha davrda Pokiston OAVlarida yana shunday da’volar ham ilgari surildi: go‘yoki Pokiston harbiy hokimiyati Dyurand chizig‘i yaqinidagi afg‘on hududlarida oldinga siljib, bir nechta afg‘on postlarini nazoratga olgan. Ammo bir necha kun davom etgan to‘qnashuvlarda g‘alaba haqidagi turli shov-shuvli da’volarni tarqatgan ayni o‘sha OAVlar uch nafar askarning asir tushgani haqida lom-mim demadi. Savol tug‘iladi: agar OAV va Pokiston harbiy rejimi turli da’volarni keng yoygan bo‘lsa, nega o‘z askarlarining asir olinganini e’lon qilishga to‘sqinlik bo‘ldi? Nega bu borada mutlaq sukut saqlandi?
Ma’lumki, Pokistonda sezgir harbiy masalalar harbiy rejim tomonidan rasman tasdiqlanmaguncha ommaga oshkor qilinmaydi. Rasmiy sirlar to‘g‘risidagi qonun, PEMRA qoidalari va milliy xavfsizlik nomi ostida joriy etilgan yozilmagan qizil chiziqlar Pokiston OAVlarining faoliyat doirasini cheklaydi. Shu bois ichki OAVlar jimligini harbiy bosimdan alohida baholab bo‘lmaydi. Ammo masala faqat huquqiy cheklovlar bilan tugamaydi; bu yerda ishonch masalasi ham dolzarbdir.
Hozirgi raqamli davrda ma’lumot ustidan to‘liq nazorat qilish imkonsiz. Xalqaro axborot vositalari biror xabarni tarqatgach va tafsilotlar ijtimoiy tarmoqlarda keng yoyilgach, rasmiy va ichki tuzilmalarning sukuti o‘zi alohida sahna ko‘rinishiga aylanadi. Odamlar ongida savol tug‘iladi: agar da’vo qilingan g‘alabalar shovqini hamma joyda yangragan bo‘lsa, nega talofot xabari yashirildi? Agar talofot bo‘lmagan bo‘lsa, ozodlik haqidagi xabar qayerdan paydo bo‘ldi? Bu holatni aloqa bo‘yicha mutaxassislar ishonch tafovuti deb ataydi ya’ni davlat bayonotlari bilan jamoatchilik ishonchi o‘rtasidagi tobora kengayib borayotgan tafovut.
So‘nggi yillarda Pokiston harbiy rejimi tomonidan yana bir tendensiya kuzatilmoqda: armiyaning jiddiy kamchiliklari yoki qarama-qarshi tomonning da’volarini aks ettiruvchi har qanday video darhol sun’iy intellekt mahsuli yoki deepfake deb atalinadi. Shubhasiz, sun’iy intellekt asrida soxtalashtirish imkoniyati mavjud. Ammo har qanday noqulay xabarni soxta deb e’lon qilish uzoq muddatda ijobiy va foydali yondashuv bo‘la oladimi?
Tanqidchilarga ko‘ra, bunday munosabat masalani oydinlashtirish o‘rniga yanada mavhumlashtiradi va muammodan qochish belgisi sifatida talqin etiladi. Ammo uch nafar pokistonlik askarning ozod etilishi masalasida bir farqli jihat bor edi: bu jarayon Saudiya Arabistoni vositachiligida amalga oshirildi. Aynan shu omil Pokiston armiyasiga bu voqeani sun’iy intellekt mahsuli yoki deepfake deb atash imkonini bermadi.
Har qalay, Pokiston OAVlarining sukuti hayratlanarli bo‘lsa-da, kutilmagan emas. Shu sababli Pokiston jamoatchiligi axborot maydonidagi kurashda armiyaning sukuti yoki takroriy inkorlarini harbiy qo‘mondonlik zaifligi belgisi sifatida baholamoqda. Shuningdek, odamlar orasida shunday qarash kuchaymoqda: Pokiston armiyasi Afgʻoniston Islomiy Amirligiga nisbatan shunday darajaga yetganki, hatto ochiq masalalarni ham vositachisiz hal qila olmaydi.
Voqeaning yana bir muhim jihati shundaki, uch askar oktabr oyidan beri asirlikda bo‘lib, ularning ozodligi Saudiya vositachiligida amalga oshirilgani Islomiy Amirlik imkon qadar masalani harbiy keskinlikdan yiroq tutishga va diplomatik yo‘l bilan hal qilishga harakat qilganini ko‘rsatadi.
Ularning Ramazon oyiga hurmat yuzasidan va mintaqa davlatlari bilan ijobiy aloqalarni davom ettirish maqsadida ozod qilingani siyosiy signal bo‘lishi mumkin, ammo shu bilan birga keskinliklarga qaramay muloqot va muzokara eshigi yopilmaganini ham anglatadi. Bu yondashuv mintaqadagi kuch muvozanati va diplomatik ishonchning ochiq ifodasi sifatida talqin qilinmoqda.
Shu o‘rinda yana bir jihatni anglash lozim: odatda bunday vaziyatlarda sukut armiya ruhiyatini saqlash uchun zarur, degan fikr ilgari suriladi ya’ni xalq o‘z kuchining zaifligini ko‘rmasin, armiya mag‘lub ko‘rinmasin. Ammo bugungi davr 1990-yillar emas; bugun har bir inson qo‘lida telefon bor va haqiqatlar “PEMRA qonuni”ga bo‘ysunmaydi.
Agar xalq o‘z davlatining talofotlari haqidagi xabarni faqat tashqi manbalardan eshitsa, bu nafaqat harbiy ruhiyatga zarba beradi, balki jamoatchilik ishonchini ham jiddiy ravishda yemiradi. Biz qorong‘ilikda saqlanmoqdamiz degan tuyg‘u uzoq muddatda har qanday davlat uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Ma’lumotni yashirish siyosati qisqa muddatda xayoliy butni saqlab qolishi mumkin, ammo ishonch inqirozini chuqurlashtiradi.
Bir haqiqat ravshan: bugungi davrda ma’lumotni yashirish milliy manfaat emas, balki ba’zan milliy zarar keltiradi. Davlatning obro‘si mutlaq sukutga emas, balki muntazam, shaffof va uzluksiz haqiqatni aytishga tayanadi. Uch nafar asirning ozod qilinishi kichik voqea bo‘lib ko‘rinar, ammo u Pokiston jamiyatida OAV o‘yini va harbiy bayonotlarning ishonchliligi haqida katta savollarni yuzaga chiqardi.
