Hamza Xurosoniy
Xalifalik tushunchasining fikriy jozibasi
Bugungi kunda ommaviy axborot vositalari haqiqat bilan xayol orasidagi chegara va tafovutni tezlik bilan yo‘q qilayotgan bir paytda, DAISh(ISHID) guruhi bu vositalardan shaytoniy ustalik bilan foydalanib, muqobil bir olam yaratishga urinib ko‘rdi — bunday olamda zo‘ravonlik nafaqat oddiy holatga aylangan edi, balki muqaddas bir narsa sifatida talqin qilinardi. Ushbu targ‘ibotning markazida esa “xalifalik” deb ataluvchi aldovchi bir tushuncha turar edi — u xuddi soxta oltin singari tashqi jihatdan jozibali, ammo ich-ichidan bo‘m-bo‘sh edi.
Ammo haqiqatda esa bu narsa faqat zo‘ravonlik, o‘ldirish, talonchilik va vayronagarchilikdan iborat edi. DAISh(ISHID) Iroq va Suriyadagi sunniy yoshlarda mavjud bo‘lgan kamsitilish va ajratilish hissiyotlaridan foydalanib, bu “xalifalik” g‘oyasini ruhiy va hissiy bir panohgohga aylantirishga urindi va barcha kishilarni ushbu “xalifasiz xalifalik”ka bay‘at berishga chaqirdi.
DAISh (ISHID)faqat qilich bilan odam o‘ldirish, talonchilik qilish bilan kifoyalanmay, balki kamera orqali o‘sha qilichlarni afsonaviy ramzlarga aylantirishga intilar edi — ular ishonishar ediki, bu ramzlar o‘tmishdagi buyuklikning qaytishini bashorat qiladi. Biroq bu puch bir xayol edi; bu yolg‘on bir guruh nodon va aqli zaif kishilarni bir muddat atrofida to‘pladi va ularga faqat vayronchilik va zo‘ravonlikni o‘rgatdi. Yaxshiyamki, oradan ko‘p o‘tmay zulmatli bulutlar ortidan quyosh chiqdi va haqiqat bilan botil ajralib qoldi. Qur’oni Karimda aytilganidek: “Jaʼal-haqqu wa zahaqal-baatil” — ya’ni: “Haq keldi va botil yo‘q bo‘ldi”.
Ammo bu “xalifalik” aslida nima edi? Haqiqiy islomiy davlat qurishga intilgan xalifalikmi? Javob qat’iy va minglab dalillar bilan shunday bo‘ladi: yo‘q! Ehtimol, (ISHID)DAIShning shaytoniy tabiatli a’zolari tashqi ko‘rinishda islomiy davlat qurish da’vosini qilishgan bo‘lishi mumkin, ammo ularning amaliy faoliyati asl haqiqatni ochib bergan. Ularning “xalifaligi” uchta qaltis ustunga tayangan bo‘m-bo‘sh tuzilma edi: qonunni zo‘ravonlik orqali joriy etish, hukmronlik vositasi sifatida qo‘rquv, va mafkuraviy yoqilg‘i sifatida to‘qima xayollar.
DAISh(ISHID) turli xil professional tarzda tayyorlangan videolar — qatl jarayonlari yoki Raqadagi kundalik hayotni ko‘rsatadigan lavhalar orqali ikki tomonlama bir paradoksni namoyon etishga harakat qilar edi: bir tomonda cheksiz zulm, boshqa tomonda esa go‘yoki pokiza va osoyishta jamiyat. Bu ikkiyuzlamachilik atayin ishlab chiqilgan bo‘lib, ommaviy ruhiyatda aniq bir maqsadni ko‘zlardi: qurbon bo‘lish qo‘rquvi va tegishlilik istagi — bu ikki tuyg‘u birga kelib, odamni tuzoqqa ilintirardi. Qizig‘i shundaki, urush oqibatidagi vayronagarchiliklar ham DAISh(ISHID) targ‘ibotida xuddi ilohiy sinovdek taqdim etilar edi — go‘yo aholiga yog‘ilgan har bir bomba jinoyat emas, balki ularning taqdirining bir qismi edi!
Bu zulmatli sahna ko‘rinishida ijtimoiy tarmoqlarning o‘rni inkor qilib bo‘lmaydigan darajada muhim bo‘ldi. DAISh Twitterdan Telegramgacha, Facebookgacha bo‘lgan global tarmoq yaratdi — bu tarmoqda umidsizlikda qolgan har qanday bir yosh to‘satdan o‘zini “xalifalik askari” deb tasavvur qila olar edi. Guruh diniy atamalar va inqilobiy so‘zlarni aralashtirib, tinglovchining ongini bir paradoksni qabul qilishga tayyorlar edi: “Qurish uchun — o‘ldirish kerak!”
Ular ayollarni ham targ‘ibot vositasi sifatida ishlatishdi — qurollangan onalar tasvirlari, ular bolalariga o‘yinchoq o‘rniga qurolni o‘rgatayotgan sahnalar orqali “dahshatni odatiylashtirish”ni ko‘rsatmoqchi bo‘lishdi. Ammo haqiqat shuki, bu “xalifalik” nafaqat haqiqatdan yiroq edi, balki kuch-qudratining cho‘qqisida ham haqiqat nuri oldida mumdek erib ketdi. Uning iqtisodi talonchilik va kontrabanda asosida qurilgan edi, yetakchilari yashirincha yashashar edi, yagona “qonuni” esa qo‘rquv va vahima edi.
(ISHID)DAIShning qulashiga faqat bir ekstremistik guruhning tugashi sifatida qarash noto‘g‘ri bo‘ladi; bu, ayni paytda, katta bir yolg‘onning fosh bo‘lishi edi — o‘sha “xalifalik”ki, hatto xalq qarshiligining birinchi to‘lqiniga ham bardosh bera olmadi. Biroq uning ruhiy jarohatlari hanuzgacha qolmoqda — ushbu ulkan xayol ostida voyaga yetgan bir avlod hozirda chuqur bir muammoga duch kelgan: yillar davomida “o‘ldirish muqaddaslikdir” deb o‘rgatilgan insonni qanday qilib yana insoniyat sari qaytarish mumkin? Bu savolga javob jang maydonida emas, balki uzoq muddatli kurashda yotadi: xalifalik deb atalgan xayoldan onglarni qutqarish uchun kurash!
