Horis Ubayda
Quruqlik va dengiz qo‘shinlarini tayyorlash
Usmoniylar Sulṭon Orxon davridan keyingi davrlarda muntazam qo‘shinga ega bo‘lganlar. Undan so‘ng har bir sulton harbiy qudratni kuchaytirishga alohida e’tibor bergan. Ayniqsa Sulṭon Muhammad Fotih lashkarning tayyorgarligi, tarbiyasi va intizomiga juda katta qiziqish bildirgan. Uning e’tiqodiga ko‘ra lashkar va harbiy kuch har bir davlatning ustuni va poydevori hisoblanadi. Shu sababdan u qo‘shinlarni yangicha uslubda tashkil qildi va har bir bo‘limga mas’ul (O‘g‘a) tayinladi. Qurolli kuchlarning bosh qo‘mondoni bevosita sadr-a’zamdan buyruq olardi. Sulṭon Muhammad Fotih sadr-a’zamni mudofaa vaziri sifatida tayin qilgan edi.
Sulṭon Muhammad Fotih davrida harbiy logistika ham nihoyatda kuchaydi. U ko‘plab harbiy sanoat korxonalarini barpo qildi, bu yerda lashkarga zarur bo‘lgan kiyim-kechak, ot egar-jabduqlari va boshqa buyumlar ishlab chiqarilardi. Bundan tashqari, qurol va boshqa harbiy aslahalar tayyorlanadigan korxonalar ham qurildi. Strategik joylarda qal’alar va harbiy istehkomlar barpo qilindi. Qo‘shin suvoriylar, piyoda askarlar, to‘pchilar va qo‘llab-quvvatlovchi bo‘linmalardan iborat bo‘lib, ularning ta’limi va tashkiliga alohida e’tibor qaratilgan, zamonaviy qurollar bilan ta’minlangan edi.
Xizmat ko‘rsatuvchi bo‘linmalar o‘q-dori, barut, oziq-ovqat, hayvonlar parvarishi va harbiy anjomlar qutilarini tayyorlash hamda ularni front chizig‘iga yetkazib berish vazifasiga ega edi.
Loğmachilar (Laghmacı Corps) deb nomlangan yana bir bo‘linma qamal qilingan shahar devorlarining ostiga portlovchi tunnellar qazish va o‘tish yo‘llari ochish bilan shug‘ullanardi. Boshqa bir guruh lashkarning suv ta’minoti uchun mas’ul bo‘lib, jang vaqtida ham mujohidlarga suv yetkazib berardilar.
Sulṭon Muhammad Fotih zamonida harbiy universitetlar sezilarli darajada rivojlandi. Shifokorlar, muhandislar, ot tabiblari, ulamolar va boshqa mutaxassislar doimiy ravishda yetishib chiqib, qo‘shinga texnik yordam ko‘rsatardilar. Usmoniylar o‘z mahorati, san’ati va yuqori darajadagi tashkilotchiligi tufayli keng shuhrat qozongan edilar.
Sulṭon Muhammad Fotih quruqlik va dengiz qo‘shinlarining ravnaqiga katta umid bog‘lagan edi. Ayni paytda, ayniqsa Qustantiniyya qamali chog‘ida dengiz kuchlarining ahamiyati unga nihoyatda ayon bo‘ldi. Usmoniylarning dengiz floti qamalni juda mustahkamlagan va quruqlik hamda dengizdan g‘alabaga zamin yaratgan edi. Qustantiniyya fathidan so‘ng dengiz kuchlarining ahamiyati yanada oshdi va qisqa vaqt ichida Usmoniylarning dengiz qudrati Qora dengiz va O‘rta yer dengizida porladi.
Ismoil Sarhangning Haqoyiq ul-axbor ‘an duval il-biḥar kitobini mutolaa qilsak, Sulṭon Muhammad Fotih dengiz flotini rivojlantirishga qanchalik alohida ahamiyat berganini ko‘ramiz. Hatto tarixchilar uni Usmoniylar dengiz kuchlarining haqiqiy asoschisi deb ataydilar.
U kema yasashda ustun bo‘lgan davlatlardan Italiya respublikalari, ayniqsa Bolgariya va Genuyadan foydalanardi. U Siob (Syob) shahrida juda katta va mislsiz bir kemani ko‘rgach, uni to‘xtatib qo‘yishni va uning asosida ko‘proq kema yasashni, kerak bo‘lsa, uni yanada yaxshiroq ta’mirlab qayta qurishni buyurgan.
Kema qurilishi uchun Toqat ul-azab deb nomlangan maxsus idora mavjud bo‘lib, u lashkarning bir bo‘lagi hisoblanardi. Bu idorada taxminan uch ming dengiz askari bo‘lib, ular orasida kapitanlar, naxudalar va dengizchilar bor edi.
Adolat va insaf
Odamlar orasida adolat va insafni qaror toptirish Usmoniy sultonlarining muhim vazifalaridan biri edi. Sulṭon Muhammad Fotih ham avvalgi sultonlar kabi o‘z saltanatida adolatni amalga oshirishda qat’iy iroda namoyon qilgan. Adolatning to‘g‘ri qo‘llanilishini kuzatish uchun ba’zan din olimlari (ruhoniylar) yurt bo‘ylab sayohat qilishga yuborilardi. Ularga tadqiqot o‘tkazish uslublari yozilgan maxsus shakllar berilar, ular hech qanday to‘siqsiz mamlakat bo‘ylab kezib, adolatning holatini o‘rganardilar.
