Horit Obaida
Hijriy 262-yilda Makka valisi Muhammad ibn Hoshimning elchisi sulton Arslonning saroyiga yetib keldi. Elchi xabar berdi: Makkada xutba xalifa Qoim va sulton Arslon nomiga o‘qiladi hamda kelajakda Abbosiy xalifaligi qonunlariga e’tibor qaratiladi, Fatimiylar (Ubeydiylar) imperiyasiga emas.
Elchi shuningdek shunday dedi: “Makkada kelajakda azon chog‘ida «Hayya ‘alal amal» va boshqa shialarga tegishli iboralar aytilmaydi.” Sulton Makkadan kelgan vakilni hurmat bilan qabul qildi va unga 30 ming dinor yubordi. Shuningdek dedi: “Agar Madina valisi ham shunday qilsa, unga ham 20 ming dinor yuboramiz.”
Malazgirt jangi va sulton Alp Arslonning g‘alabasi
Alp Arslonning fathlari Rim imperatori Domanos Diyojenni tashvishga soldi. U imperiyasini har qanday yo‘l bilan himoya qilishga qat’iy qaror qildi. U barcha qo‘shinlarini Saljuqiylar davlatiga qarshi safarbar qildi. Saljuqiylar va Rim qo‘shinlari o‘rtasida qattiq janglar bo‘ldi. Eng muhim janglardan biri bo‘lmish Malazgirt jangi hijriy 463-yilda (milodiy 1071-yilda) sodir bo‘ldi.
Ibn Kasir bu jang haqida shunday yozadi: «Bu jangda Rim imperatori Domanos Diyojen tog‘lardek ulkan lashkar bilan maydonga kirdi. Bu lashkarlarda Rim, Rossiya, Britaniya va boshqa mamlakatlardan askarlar bor edi.»
Domanos har jihatdan jangga tayyor edi. Uning qo‘shinida 35 ta sarkarda (Batriq) bor edi va har biri 200 ming chavandozga yetakchilik qilar edi. Shuningdek, uning qo‘shinida 35 ming fransuz va 15 ming boshqa jangchi, Konstantinopol bilan aloqador kishilar ham bor edi.
Bundan tashqari, 100 ming niqob kiygan askar va 100 ming muhandis ham qo‘shinda ishtirok etdi. 300 ta katta arava mavjud bo‘lib, ular qurol-yarog‘, ot jabduqlari, manjaniqlar va qasrlarni buzish uchun mo‘ljallangan jihozlarni tashirdi. Ular orasida bir manjaniq bor edi, uni harakatga keltirish uchun 1,200 kishi kerak bo‘lardi.
Domanos butun bu lashkarni Islom va musulmonlarni yo‘q qilish uchun tayyorladi. U shu qadar mag‘rur ediki, jang boshlanishidan oldin Islom yerlarini o‘z odamlari nomiga taqsim qildi. Uning rejasi Iroq va Xurosonni egallab, keyin tezkor hujum bilan Shomni ham musulmonlardan tortib olish edi. Lekin taqdir ular o‘ylagandek kechmadi.
(Hijr: 72) [لعمرك انهم لفي سكرتهم يعمهون]
Sulton Alp Arslon va Rim qo‘shini al-Zahvoh hududida to‘qnash kelishdi. O‘sha payt Zulqa’da oyining oxiriga atigi besh kun qolgan edi.
Alp Arslon Rim qo‘shininig sonini ko‘rib, biroz xavotirga tushdi. Lekin fiqh olimi Abu Nasr Muhammad ibn Abdulmalik Buxoriy, mashhur hanafiy ulamolaridan biri, unga maslahat berdi va dedi:
«Janob sulton! Juma kuni xutba o‘qilib, musulmonlar siz uchun duo qilayotgan paytda hujum qiling! Alloh musulmonlarning duosi barakasi bilan sizga g‘alaba ato etadi.»
Jang boshlanishidan oldin Alp Arslon otidan tushib, yuzini yerga qo‘ydi, soqolini tuproqqa bulg‘adi va Allohdan yordam so‘rab duo qildi. Alloh musulmonlarga madad berdi va Rim qo‘shinlari butunlay tor-mor etildi. Domanos Diyojen asir olindi.
Domanosni bir rimlik qul asirga oldi. Imperatorni Alp Arslonning huzuriga olib kelishganda, sulton uni uch marta urdi va dedi:
«Agar men asir bo‘lib, sening huzuringga kelganimda, menga nima qilarding?»
Domanos dedi: «Men senga juda yomon muomala qilgan bo‘lardim.»
Alp Arslon yana so‘radi: «Men senga nima qilishimni o‘ylayapsan?»
Domanos dedi: «Sen meni o‘ldirasan, yoki vatanimda sharmanda qilasan, yoki meni kechirasan va tovon olib ozod qilasan.»
Alp Arslon dedi: «Mening niyatim sendan tovon olib, seni ozod qilishdir.»
Sulton undan 1,500 ming ashrafi oltin oldi va uni ozod qildi. Ketishdan oldin, sulton unga sharbatlar berib mehmondo‘stlik ko‘rsatdi. Domanos bu ezgulikdan hayratga tushib, hurmat bilan boshini egdi.
Bundan tashqari, sulton 10 ming dinorni yo‘l xarajatlari uchun unga hadya qildi. Unga hamroh bo‘lishi uchun ba’zi asirlarni ozod qildi va unga bir necha qo‘riqchi ham berdi. Bu qo‘riqchilarning bayrog‘ida «La ilaha illallah Muhammadur Rasulullah» deb yozilgan edi.
Alp Arslonning atigi 15 ming kishilik kichik qo‘shini Domanosning 100 minglik qo‘shinini tor-mor keltirdi. Bu voqea oddiy g‘alaba emas edi. Bu g‘alaba Vizantiya imperiyasining zaiflashishiga sabab bo‘ldi va keyinchalik Usmoniylar tomonidan uning butunlay qulashiga zamin hozirladi.
Alp Arslonning shahodati
Alp Arslon taqvodor va solih inson edi. U g‘alaba qozonish uchun ham moddiy, ham ma’naviy sabablarni ishlatardi. U doimo ulamolar bilan majlislarda ishtirok etar, ularning gaplarini tinglar va ularga amal qilardi.
Ammo bu buyuk sarkarda bir bog‘iy (muttaham isyonkor) tomonidan shahid qilindi.
Bu odam Yusuf Xorazmiy edi. Hijriy 465-yil (milodiy 1072-yil) Rabi’ul-avval oyining 10-kuni sulton Alp Arslon shahid bo‘ldi.
Uning jasadi Marv shahrida otasi yoniga dafn etildi. O‘limidan so‘ng, uning o‘rniga o‘g‘li Malikshoh taxtga o‘tirdi.
