Aziz Jalol
Xalq qo‘zg‘olonlari
IShID kabi ashaddiy ekstremistik guruhga qarshi kurashda xalq qo‘zg‘olonlari va mahalliy kuchlar ko‘pincha e’tibordan chetda qolgan bo‘lsa-da, nihoyatda muhim rol o‘ynadi. IShID zulmi ostida yashagan jamiyatlar bag‘ridan otilib chiqqan bu o‘z-o‘zidan yuzaga kelgan harakatlar turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘ldi: qurolli qarshilikdan tortib, fuqarolik itoatsizligigacha.
Iroqda dastlab IShIDning adolat va tenglik haqidagi shiorlariga aldanib qolgan sunniy qabilalar tez orada ushbu guruhning dahshatli boshqaruvi bilan yuzma-yuz keldilar. G‘arbiy Iroqdagi Anbar viloyatida yashovchi qabilalar IShID xavorijlariga qarshi tashkilotli qo‘zg‘olonni boshlagan ilk jamoalardan bo‘ldi. Avval markaziy hukumatdan norozi bo‘lgan bu qabilalar endilikda IShID ular hozirgacha boshdan kechirgan har qanday hokimiyatdan ham battar ekanini anglab yetdilar.
Mintaqaning ijtimoiy tuzilmasini chuqur bilgan ushbu qabilalar IShIDga qarshi janglarda samarali mahalliy kuchlarga aylandilar. Ular nafaqat harbiy amaliyotlarda ishtirok etdilar, balki keng qamrovli razvedka tarmoqlarini ham shakllantirdilar, IShID jangarilarining harakatlarini kuzatdilar va bu ma’lumotlarni Iroq xavfsizlik kuchlari hamda xalqaro koalitsiyaga yetkazdilar.
Suriyada esa xalq qo‘zg‘oloni boshqa qiyofa kasb etdi. Deyr az-Zor kabi oylar davomida IShID qamalida qolgan shaharlarda oddiy odamlar ijodiy usullar bilan qarshilikni davom ettirdilar. Shifokorlar va hamshiralar yashirincha yaradorlarni davoladilar, o‘qituvchilar yerto‘lalarda bolalarga ta’lim berishni to‘xtatmadilar, ayrim savdogarlar esa qamal qilingan hududlarga maxfiy ravishda oziq-ovqat yetkazib turdilar.
Mosul shahrida ayollar xalq qo‘zg‘oloni jarayonida alohida va unutilmas rol o‘ynadilar. Ko‘plari yashirin aloqa tarmoqlarini barpo etib, IShIDning joylashuvi haqidagi muhim ma’lumotlarni Iroq kuchlariga uzatdilar. Boshqalari esa oila a’zolarini IShID tomonidan hibsga olinishi xavfidan yashirdilar yoki qamalda qolgan oilalar uchun oziq-ovqat va dori-darmon tayyorlashda ishtirok etdilar. OAVda kam yoritilgan bo‘lsa-da, bu sokin, ammo chuqur qo‘zg‘olon IShID ekstremistlariga kuchli ruhiy zarba berdi.
Xalq qo‘zg‘olonlarining eng yorqin ko‘rinishlaridan biri ayrim hududlarda IShIDga qarshi shakllangan fuqarolik harakatlari bo‘ldi. IShID hukmronligi ostidagi shaharlarda yoshlar qurolsiz usullar bilan bu guruhga qarshi chiqishdi. Ular devorlarga IShIDga qarshi shiorlar yozdilar, ijtimoiy tarmoqlar orqali qo‘zg‘olon chaqiriqlarini tarqatdilar va ba’zan ushbu guruh mulkiga zarar yetkazdilar.
Raqqada yashirin faoliyat yuritgan faollar guruhi IShID jinoyatlarini hujjatlashtirishni boshladi va bu dalillarni jahon ommaviy axborot vositalariga yubordi. Bu harakatlar kichik ko‘rinsa-da, sezilarli ruhiy ta’sir ko‘rsatdi va dunyoga IShID nazoratidagi hududlar aholisi, guruh targ‘ibotiga zid ravishda, uni qo‘llab-quvvatlamasligini namoyon etdi.
Oxir-oqibat, xalq qo‘zg‘olonlari IShIDning parchalanishida asosiy omillardan biriga aylandi. Xalqaro koalitsiya hamda Iroq va Suriya davlat kuchlari harbiy amaliyotlarni boshlaganida, aynan shu xalq tarmoqlari muhim razvedka ma’lumotlarini taqdim etdi, shaharlarni ozod etishda ko‘maklashdi va IShID tugatilgach, jamiyatni qayta tiklash poydevorini qo‘ydi. Bu tajriba shuni ko‘rsatadiki, mahalliy jamiyatlar eng og‘ir sharoitlarda ham ekstremizmga qarshi turib, o‘z taqdirini o‘zgartira oladi.
