Rashed Shafiq
Xavorijlarning inqilobiy faoliyatlari
Avval aytilganidek, xavorijlar o‘z davlatlarini mutaassiblik asosida barpo etib, ta’sir doirasini kengaytirganlar. Ularning inqilobiy harakatlari har doim qattiq va zo‘ravonlik bilan kechgan. Bu jarayon, Hazrati Ali roziyallohu anhu ga qarshi Muhakkima guruhining chiqishi bilan boshlangan. Vaqt o‘tishi bilan, bu guruhlar kichik harbiy bo‘linmalarga bo‘linib, gerilla usulida Hazrati Ali roziyallohu anhu ga va undan keyin Bani Umayya ga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targanlar.
Hijriy 64-yilda, xavorijlar Nofi’ ibn Azraq boshchiligida katta guruhlarga bo‘lingan va bu harakat Abbosiylar davrigacha davom etgan. O‘sha davrda xavorijlar bugungi kunda «muholif guruh» deb ataladigan tushunchaga mos kelgan. Ularning harakatlari tarix va firqa (diniy guruhlar) kitoblarida yozib qoldirilgan.
Xavorijlarning firqalari (guruhlari)
Alloh taolo o‘z bandalariga rahm qildi, shuning uchun xavorijlar o‘zaro bir necha guruhlarga bo‘linib ketishdi. Agar ular birlashganida, musulmonlar uchun katta musibat bo‘lar edi. Xavorijlarning o‘zaro kelishmovchiliklari ko‘pincha ularning haddan tashqari mutaassib qarashlari sababli yuzaga kelgan. Nofi’ ibn Azraq taqiyya (e’tiqodni yashirish) va muholiflarning farzandlari hukmi haqida o‘z qarashlarini bildirganida, ular orasida yanada ko‘proq ixtiloflar yuzaga kelib, turli guruhlarga ajralishgan.
Bu guruhlardan ba’zilari o‘z davrining oxirida yo‘q bo‘lib ketdi, ba’zilari boshqa guruhlar bilan birlashdi va boshqalari esa o‘z xatolaridan voz kechdi.
Xavorij guruhlarining soni
Olimlar xavorijlarning soni borasida turli fikrlar bildirganlar. Masalan:
Imom Ash’ariy rahmatullohi alayh ularni to‘rt guruhga bo‘lgan.
Ba’zi olimlar besh guruhga bo‘lgan.
Ba’zilar yetti guruhga ajratgan.
Boshqalar esa 25 guruh borligini aytgan.
Ayrim manbalarda esa xavorij guruhlarining soni bundan ham ko‘p bo‘lgani qayd etilgan.
Xavorij guruhlarining aniq soni noma’lumligining sabablari quyidagilardir:
- Urush va sharoitlarning o‘zgarishi sababli xavorijlar beqaror holatda bo‘lganlar.
- Ular juda arzimas sabablar tufayli bir-birlaridan ajralib ketishgan.
- Xavorijlar o‘z kitoblarini qo‘rquv yoki maxfiy tutish maqsadida yashirin saqlaganlar, shuning uchun ularning aniq e’tiqodiy qarashlarini bilish qiyin bo‘lgan.
Ibodiya firqasi (hozirgacha mavjud bo‘lgan yagona xavorij guruhi)
Ibodiya bugungi kunda ham ko‘plab tarafdorlarga ega bo‘lgan guruhlardan biridir. Ularning siyosiy, e’tiqodiy va ijtimoiy qarashlari alohida tadqiq etishga loyiqdir.
Ibodiya firqasining yetakchisi
Ibodiylar o‘zlarini Jobir ibn Zayd al-Azdiy ga bog‘laydilar, u Ibn Abbos roziyallohu anhumoning shogirdi bo‘lgan. Ammo bu guruhning nomi Abdulloh ibn Ibod nomi bilan mashhur bo‘lib ketgan, chunki u hukmdorlarga qarshi o‘zining ochiq siyosiy pozitsiyasi bilan tanilgan. Abdulloh ibn Ibod Bani Tamim qabilasidan bo‘lib, tobi’inlardan sanaladi.
Ibodiya firqasining sahobalar haqidagi pozitsiyasi
Barcha xavorijlar Hazrati Abu Bakr va Umar roziyallohu anhumoni hurmat bilan tilga olganlar. Lekin Hazrati Usmon va Ali roziyallohu anhumolar haqida noo‘rin gaplar aytganlar, Alloh ularni bu tuhmatlardan poklasin. Shuningdek, Hazrati Tolha va Zubayr roziyallohu anhumolar haqida ham keskin qarashlar bildirganlar. Holbuki, Payg‘ambarimiz ﷺ ularni jannat bilan bashorat qilgan edilar.
Rasululloh ﷺ aytganlar:
«Sahobalarim haqida yomon gapirmanglar, jonim qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, agar kimdir Uhud tog‘idek oltin sadaqa qilsa ham, sahobalarim bergan sadaqaning bir bo‘lagiga ham yetmaydi.»
Agar bu guruh uchun Rasululloh ﷺning eng yaqin sahobalari ham hurmatga loyiq bo‘lmasa, unda ular nazarida kim hurmatga loyiq bo‘lishi mumkin?
