Rashed Shafiq
Xavorijlar ham boshqa firqalar singari e’tiqodiy masalalar ustida bahs yuritishgan. Ammo ularning ko‘pchilik qarashlari o‘z kitoblari orqali bizga yetib kelmagan, balki ahl as-sunna val-jamoa va boshqa firqalar yozgan asarlar orqali ma’lum bo‘lgan. Ilgari ham aytib o‘tganimizdek, nima uchun biz ushbu manbalarni xavorijlarning e’tiqodlarini bilish uchun ishonchli deb hisoblashimizni tushuntirgan edik.
Quyida xavorijlar o‘ziga xos qarashlarga ega bo‘lgan eng muhim masalalarni keltirib o‘tamiz:
- Xavorijlar diniy matnlarni tahrif qiladilarmi?
- Diniy matnlarning buzilishi (tahrifi) Payg‘ambar alayhissalom va sahobalar davridan keyin turli firqalar paydo bo‘lishi bilan yuzaga kelgan. Matnlarning tahrif qilinishi juda xavfli oqibatlarga olib keladi, chunki odamlar asl diniy tushunchalardan uzoqlashib ketadilar.
Xavorijlarning bu boradagi pozitsiyasi haqida olimlar turlicha fikr bildirganlar:
- Ba’zi olimlar xavorijlarni zohiriylar deb bilishadi, ya’ni ular diniy matnlarning faqat ochiq-oydin ma’nosiga amal qilib, chuqurroq ma’nolarni inobatga olmaydilar. Ushbu fikrni Ahmad Amin va Abu Zahra ilgari surgan.
- Boshqalar esa xavorijlar matnlarni o‘z maqsadlariga moslashtirish uchun tahrif qiladilar, deb hisoblashadi. Ular bu tahrifni asl ma’no deb o‘ylaydilar. Ibn Abbos raziyallohu anhu, Shayx Ibn Taymiya rahimahulloh va Ibn Qayyim rahimahulloh shu fikrni bildirganlar.
- Uchinchi guruh olimlar esa xavorijlar bu borada yagona aqidaga ega emas, ba’zilari zohiriy, ba’zilari esa matnlarni buzib talqin qiladi, degan fikrdalar. Bu nuqtai nazarni Imom Ash’ariy rahimahulloh «Maqolat al-Islomiyin» kitobida keltirgan.
- Xavorijlarning Allohning sifatlari haqidagi qarashlari
Islom firqalari haqidagi kitoblarni o‘rganib chiqib, xavorijlarning Allohning sifatlariga bo‘lgan umumiy e’tiqodlari haqida aniq ma’lumot topmadim. Ammo Shahrastoniy o‘zining «Al-Milal va an-Nihal» kitobida Shayboniya firqasi rahnamosi Abu Xolid Ziyod ibn Abdurahmon ash-Shayboniy haqida quyidagilarni keltiradi:
«Alloh taolo o‘ziga ilm yaratmaguncha, Uning ilmi yo‘q edi. Narsalar mavjud bo‘lishi bilan bilina boshlaydi.»
Bu g‘oya noto‘g‘ri, chunki Allohning sifatlari qadimiy (o‘zi bilan birga mavjud) va yaratilgan emas. Alloh taolo barcha narsalarni o‘z ilmi va irodasi bilan yaratadi. Shuning uchun U ilmga ega bo‘lmay turib biror narsa yaratishi mumkin emas.
- Xavorijlarning gunoh qilgan insonlar haqidagi fikrlari
Xavorijlar umuman olganda, gunoh qilgan inson kofir deb hisoblaydilar. Ammo bu hukmning tafsilotlarida ular o‘zaro kelishmovchiliklarga ega:
- Ko‘pchilik xavorijlar shunday fikrdalar: gunohkor «millat kufri» sodir qiladi, ya’ni Islomdan chiqib ketadi va abadiy do‘zaxda qoladi. Quyidagi xavorij firqalari ushbu fikrga ega:
Al-Muhakkima
Al-Azoriqa
Al-Makramiya
Ash-Shaybaniya (Yazidiyaning bir tarmog‘i)
An-Najdat
- Ibodiya firqasi esa gunohkor «ne’mat kufri» qiladi deb hisoblaydi, ya’ni Allohning ne’matiga shukr qilmagan bo‘ladi, lekin Islomdan chiqib ketmaydi. Shunga qaramay, agar kishi gunoh qilib o‘lsa, u do‘zaxga tushadi. Dunyoda esa unga «munofiq» deyiladi.
Xavorijlarning ushbu e’tiqodlari uchun keltirgan dalillari
Xavorijlar o‘z fikrlarini tasdiqlash uchun Qur’on oyatlarini keltiradilar. Biroq ularning bu oyatlarga bergan talqinlari noto‘g‘ridir.
- Birinchi oyat:
«Huva allazī xalaqakum fa-minkum kāfirun wa-minkum mu’minun»
(Sizlarni yaratgan Zot – Allohdir. Sizlarning ba’zilaringiz kofir, ba’zilaringiz mo‘mindir.)
Xavorijlar bu oyatni shunday talqin qiladilar: Alloh odamlarni ikki toifaga ajratgan – mo‘min va kofir. Shunday ekan, fosiqlar (gunohkorlar) mo‘min emas, demak ular kofirdir.
Lekin bu ta’vil noto‘g‘ri, chunki:
Oyat faqat ikkita toifa borligini bildiradi, lekin bu, uchinchi toifa yo‘q degani emas.
Haqiqatda esa uchinchi toifa ham bor – bu fosiqlar (gunohkorlar).
Ushbu oyat shunchaki umumiy insoniyatni tasniflash uchun kelgan, gunoh qilgan har bir inson kofir bo‘lib qolishini anglatmaydi.
- Ikkinchi oyat:
«Va man lam yahkum bima anzalallohu fa-ulāika humul-kāfirūn»
(Kim Alloh nozil qilgan hukm bilan hukm qilmasa, bas, ana o‘shalar kofirdirlar.) (Moida: 44)
Xavorijlarning talqini:
Kim Alloh hukmi bo‘yicha hukm qilmasa, kofir bo‘ladi.
Gunoh qilgan kishi ham Alloh hukmiga amal qilmagan, shuning uchun u ham kofirdir.
Bu ta’vil ham xato, chunki:
Ushbu oyat Alloh hukmini inkor qilganlar haqidadir, ya’ni ular ataylab kufrni tan olganlardir.
Agar kishi Allohga iymon keltirib, lekin zaiflik yoki g‘aflat sababli gunoh qilsa, u kofir emas, balki fosiq sanaladi.
Bunday odamga da’vat yetkazilmaguncha uni darhol kofir deb hukm qilib bo‘lmaydi.
