Asad G’orzang
Xavorijlar islom tarixida uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlib, ular oʻta ekstremistik qarashlarga ega boʻlgan. Bu guruh oʻzlarining oʻta radikal gʻoyalari tufayli musulmonlarning birligi va ittifoqiga jiddiy zarar yetkazgan.
Ular tarix davomida, oʻzlarining notoʻgʻri fikrlariga asoslanib musulmonlarga qarshi qilich koʻtarishgan, natijada musulmonlar nafaqat jon talofatiga uchragan, balki koʻplab iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni boshdan kechirgan. Islomning ilk asrlarida, Umaviylar xalifaligidan keyin va Abbosiylar davrida turli joylarda qoʻzgʻolon koʻtarishgan.
Harun ar-Rashid xalifaligi davrida Xavorijlar, ayniqsa Xuroson, Iroq va Forsning baʼzi hududlarida qoʻzgʻolon koʻtarishgan. Ular odatda markaziy hukumatning hokimiyatini tan olishmagan va adolat hamda isloh nomidan bosh koʻtarishgan. Koʻpincha harbiy harakatlar orqali bosh koʻtarib, xalifalik uchun jiddiy tahdidga aylanishgan.
178 hijriy yilida Xavorijlar Volid ibn Zorif boshchiligida Jazirat ul-Arabda Harun ar-Rashidga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishdi. Bu qoʻzgʻolon shunchalik jiddiy va xavfli edi-ki, musulmonlar lashkarlari koʻp janglarda magʻlub boʻlishdi.
Harun ar-Rashid oxir-oqibat Maʼn ibn Zoid Shayboniy yoki Yazidni Xavorijlarni bostirishga yubordi. Yazid musulmon qoʻshinlarining tajribali va yetuk sarkardalaridan biri edi. U va Volid, Xavorijlar yetakchisi, bir qabiladan boʻlishgani uchun Yazid u bilan jang qilishdan bosh tortib, uni sulhga chaqirdi.
Lashkar maslahatchilari va ofitserlari Yazidning bu harakatidan norozi boʻlib, Harun ar-Rashidga shikoyat qilishdi. Ularning aytishicha, Yazid ataylab Xavorijlarga qarshi urushni kechiktirayotgan edi. Harun ar-Rashid esa tahdidli xat yozib, Yazidga Volidni darhol oʻldirishni va bu fitnani tugatishni buyurdi.
Yazid Volidga maktub yuborib: “Xudoning bandalarini oʻldirishdan nima foyda? Keling, men va siz yakkama-yakka jang qilamiz,” dedi. Volid bu xatni oʻqiboq jang maydoniga chiqdi.
Ikkala yetakchi soatlab bir-birlari bilan jang qilishdi, lashkarlar esa tomosha qilib turishdi. Natijada Volid oʻldirildi. Uning lashkari qoʻzgʻolondan voz kechdi va shu tariqa Harun ar-Rashid xalifaligi bu fitnadan qutqarildi.
