Ehson Sajdiy
ISHIDning qonli iqtisodi; takfirchi guruhning moliyaviy tizimi tahlili
ISHID talon-toroj va o‘g‘irlikka asoslangan iqtisodiy tizim yaratib, g‘ayriinsoniy moliyaviy tuzilmaning yaqqol namunasi bo‘ldi. Islomni himoya qiluvchi sifatida o‘zini tanitgan bu takfirchi guruh amalda noqonuniy faoliyatlarning keng tarmog‘ini yo‘lga qo‘yib, har qanday islomiy va insoniy asoslarga mutlaqo zid bo‘lgan moliyaviy mexanizmni shakllantirdi.
Qudratining eng yuqori davrida ISHID Iroq va Suriyadagi neft konlarini egallab, mintaqaning eng yirik kontrabanda qiluvchilaridan biriga aylandi. Bu guruh har kuni o‘n minglab barrel neft qazib olib, qora bozor orqali sotardi. Qizig‘i shundaki, kontrabanda qilingan bu neftning bir qismi hatto ISHID go‘yoki urush qilayotgan davlatlarga ham sotilardi. Bu ochiq-oydin zidiyat ko‘rsatadiki, bu takfirchi guruh rahbarlarining mafkurasi aslida moliyaviy manfaatlarga niqob bo‘lgan, xolos.
ISHID ning yana bir daromad yo‘li bosib olingan shaharlaridagi bank va moliyaviy muassasalarga hujum qilish edi. Masalan, Mosul kabi yirik shaharlarga bostirib kirganda, ular zudlik bilan banklarning mablag‘larini o‘marlab, pullarni qurol va harbiy jihozlar xaridiga ishlatishar edi, toki zo‘ravonlik va terror aylanasini davom ettira olsin. Bu amallar shuni isbotlaydiki, ISHID Islom davlati dan ko‘ra, moliyaviy-harbiy uyushgan bir to‘daga o‘xshar edi.
ISHID ning yana bir shov-shuvli amali qadimiy yodgorlik va tarixiy obidalarni vayron qilish va sotish bo‘ldi. Ular muzey va tarixiy maydonlarga hujum qilib, bebaho asarlarni yo yo‘q qilishar, yo esa xalqaro vositachilarga katta narxlarda sotishardi. Bu madaniy jinoyat nafaqat insoniyat merosini nishonga oldi, balki ISHID uchun pul va qudratdan boshqa qadriyat yo‘qligini ham ko‘rsatdi.
Nazoratidagi hududlarda bu guruh daromad topish uchun hech narsadan qaytmasdi: kambag‘allardan og‘ir soliqlar yig‘ish, odam o‘g‘irlab to‘lov talab qilish, hatto ayol va qizlarni jinsiy qul sifatida sotishgacha borishdi. Bu amallar yaqqol ko‘rsatadiki, «Islom» nomi bilan chiqqan bir guruh aslida islomiy va insoniy qadriyatlarga butunlay qarshi ishlar qilgan.
Ammo asosiy savol shuki: bunday iqtisodiy tizim qanday qilib bir necha yil davom eta oldi? Javobni yashirin yordamlar va xalqaro jamiyatning sukutida qidirish kerak. BMT hisobotlariga ko‘ra, mintaqadagi ayrim davlatlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita ISHID ni qo‘llab-quvvatlagan. Bank tarmoqlari orqali pul o‘tkazmalari va mintaqa savdogarlarining kontrabanda neft xaridi bu guruh faoliyatining davomiyligini ta’minlagan. Bu haqiqat shuni ko‘rsatadiki, takfirchi va vayronkor guruhlarning iqtisodi mintaqaning murakkab siyosiy hisob-kitoblarining bir qismi bo‘lib qolgan.
Bu g‘ayriinsoniy moliyaviy tizimni tahlil qilganda ko‘rinadiki, ISHID «Islom davlati» emas, balki jinoyat va talonchilikka uyushgan bir to‘da edi, ularning oylik daromadi o‘nlab million dollarlarga yetgan. Ular pul topish uchun har qanday imkoniyatdan foydalanganlar: qamalda qolgan xalqlarga suv va elektr sotishdan tortib, odam a’zolari savdosigacha. Bunday hodisaga qarshi kurashish uchun global iroda zarur; shunday iroda bo‘lsinki, nafaqat uning moliyaviy manbalarini kesib tashlasin, balki uning shakllanishiga asos bo‘lgan mafkuraviy va siyosiy omillarni ham yo‘q qilsin.
Bu achchiq tajriba bizga o‘rgatadiki, qanday qilib bir guruh din niqobi ostida eng shafqatsiz moliyaviy va insoniy jinoyatlarni sodir etib, begunohlarning boyliklarini talon-toroj qilishi mumkin.
