Aziz Jalol
ISHIDning psixologik urushi va ommaviy axborot vositalari:
ISHID o‘z qudratining eng yuqori cho‘qqisida bo‘lgan davrida, ekstremistik guruhlar ichida eng ilg‘or va eng ta’sirchan targ‘ibot mashinalaridan biri hisoblanardi. Bu guruhning OAVlari go‘yoki professional va puxta ishlangan kontentlari orqali butun dunyo odamlarining ongida o‘zini qudratli va dahshatli tashkilot sifatida gavdalantira oldi.
ISHIDning asosiy media markazi «I’lomiyya» nomi bilan tanilgan bo‘lib, u Raqqa shahrida joylashgan edi. Bu markaz har kuni o‘nlab media mahsulotlar ishlab chiqarar edi: professional videolar, raqamli jurnallar, chiroyli infografikalar va hatto kompyuter o‘yinlari. Bu kontent bir necha asosiy xalqaro tillarga tarjima qilinib, ijtimoiy tarmoqlar, shifrlangan messenjerlar va yopiq vebsaytlar orqali dunyoning barcha nuqtalariga tarqatilardi.
Kontent sifati shunchalik yuqori bo‘lganki, ba’zida yirik xalqaro ommaviy axborot vositalari ham bilmay, ISHID tasvirlari yoki xabarlarini e’lon qilib qo‘yishar, shu orqali bexosdan guruhning targ‘ibot maqsadlariga xizmat qilishardi.
ISHIDning media strategiyasi uch asosiy ustunga tayangan edi: dushmanlarning qalbiga qo‘rquv solish, yangi kuchlarni jalb qilish va e’lon qilingan xilofatni qonuniylashtirish. Dushmanlarni qo‘rqitish borasida, eng rivojlangan kameralar va kinematik sifatda suratga olingan qatl videolari guruhning eng kuchli quroliga aylangan edi. Bu videolar professional tarzda montaj qilinar, musiqa va ovoz effektlari bilan birga nafaqat zo‘ravonlik sahnalarini namoyish etar, balki siyosiy xabarlarni ham samarali uzatardi.
Kuchlarni jalb qilish borasida esa, bir necha tilda chop etilgan Dabiq jurnali muhim vosita bo‘ldi. Unda mafkuraviy maqolalar, harbiy hisobotlar va xorijiy jangchilarning hayotidan hikoyalar orqali ISHIDga qo‘shilish qahramonlik va ma’naviy fazilat sifatida ko‘rsatildi. Qonuniylikni mustahkamlash uchun esa, ISHID nazorati ostidagi shaharlarning kundalik hayotiga oid suratlar — bozorlar, maktablar, shifoxonalar va mahkamalar tasvirlanar, go‘yoki ularning hududlarni muntazam boshqarishga qodir «davlat» ekani haqidagi illyuziya yaratilardi.
ISHIDning innovatsion jihatlaridan biri — ijtimoiy tarmoqlar va raqamli texnologiyalardan oqilona foydalanish edi. Guruh internet uchun maxsus jamoalar tuzgan bo‘lib, ular Twitter, Facebook, Telegram va hatto onlayn o‘yinlarda faol edi. Bu jamoalar nafaqat markaziy «I’lomiyya» kontentini tarqatishar, balki butun dunyo auditoriyasi bilan jonli muloqot qilgan va savollarga javob qaytarishgan.
Ularning asosiy taktikalaridan biri «hashtag yomg‘iri» edi; bunda minglab akkauntlar bir vaqtning o‘zida ma’lum hashtaglardan foydalanib, ISHIDga oid mavzularni global trendga aylantirardi. Guruh har bir geografik hudud uchun alohida media strategiya ishlab chiqqan: Yevropa yoshlari uchun jasorat va ma’naviyatni targ‘ib qilgan bo‘lsa, Yaqin Sharq auditoriyasi uchun esa jihod va islomning tarixiy dushmanlariga qarshi kurash mavzularini ilgari surardi.
Biroq, barcha sa’y-harakatlarga qaramay, ISHIDning ishlab chiqargan kontenti ziddiyatli manzarani namoyish qilardi. Bir tomondan, qatl videolari va zo‘ravonlik sahnalari guruhni shafqatsiz va vahshiy sifatida ko‘rsatardi; boshqa tomondan esa, kundalik hayotga oid tasvirlar uni go‘yoki yumshoq va qonun asosida boshqaruvchi «davlat» sifatida gavdalantirishga urinardi. Bu media qarama-qarshilik ISHIDning mafkuraviy ikkiyuzlamachiligini ochib berdi.
ISHIDning jinoyatlari keng jamoatchilikka ayon bo‘lgach, dastlabki tarafdorlarning ko‘pi guruhning zo‘ravon kontentidan uzoqlasha boshladi. Shundan so‘ng, ISHIDning targ‘ibot mashinasi asta-sekin o‘z ta’sir kuchini yo‘qota bordi. Lekin ISHID tajribasi shuni ko‘rsatdiki, ekstremistik guruhlar zamonaviy aloqa vositalaridan o‘z maqsadlarini ilgari surishda qanday foydalanishi mumkin. Bu esa global jamiyat uchun internetda ekstremizmga qarshi kurashish borasida muhim saboq bo‘lib qoldi.
