Tahlil: No’mon Said
Yaqin Sharqda tub o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda; bu o‘zgarishlar an’anaviy mojarolardan ancha kengroq bo‘lib, mintaqaning ta’sir xaritasini yangidan chizishi mumkin. Ana shunday o‘tish davrida, “hamkorlikdagi hukmronlik” degan yangi atama paydo bo‘ldi u nafaqat OAVda, balki diplomatik doiralarda ham muhokama qilinmoqda. Bu atama shunchaki so‘z emas; balki muhim bir nazariyani ifodalaydi.
Bu nazariyaga ko‘ra, mintaqa yangi tartib sari harakat qilmoqda bu tartibda yetakchi davlatlar, masalan, Saudiya Arabistoni, BAA, Turkiya, Eron va Misr mintaqaviy ishlarga birgalikda rahbarlik qiladilar. Ammo bu hamkorlik Rossiya va Xitoy tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanadi, Isroil esa “yetakchi kuch” emas, balki “bo‘ysunuvchi o‘yinchi” sifatida bu tizimga jalb etiladi.
Ammo bu nazariya haqiqatga yaqinmi? Uni qo‘llab-quvvatlaydigan belgilar bormi? Qarshiliklar qayerda bo‘lishi mumkin? Va eng muhimi: Islom ummati bu o‘zgarishlardan qanday foyda ko‘rishi mumkin faqat boshqalarning qarorlariga ergashuvchi emas, balki faol ishtirokchi sifatida?
Nazariyaning asoslari:
Yaqin Sharq yangi tartib sari ketayaptimi?
“Hukmronlikdagi hamkorlik” nazariyasini himoya qiluvchilar bir necha dalillarga tayanganlar:
1. Mintaqaviy raqiblarning yaqinlashuvi:
So‘nggi yillarda kutilmagan voqealar kuzatildi Saudiya Arabistoni va Eron yaqinlashuvi, Xitoyning vositachiligi, Turkiya va Misr o‘rtasidagi munosabatlarning yaxshilanishi. Bu o‘zgarishlar mintaqada to‘qnashuvlarni kamaytirish va strategik hamkorlikka kirishish istagini ko‘rsatmoqda.
2. AQSh ta’sirining pasayishi:
AQShning mintaqadan bosqichma-bosqich chiqish siyosati va e’tiborini Xitoy hamda Rossiyaga qaratishi, mintaqaviy davlatlarga o‘z manfaatlarini qayta belgilash va mustaqil ittifoqlar tuzish imkonini berdi.
3. Rossiya va Xitoy rolini kuchaytirishi:
BRICS yoki “Bir kamar bir yo‘l” tashabbuslari orqali iqtisodiy va xavfsizlik asosidagi yangi tizim yaratilmoqda. Bu tizim G‘arbning o‘nlab yillar davom etgan ustunligini zaiflashtirishga intilmoqda.
4. Xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlikning kengayishi:
Hindistonni Yaqin Sharq va Yevropa bilan bog‘lovchi iqtisodiy yo‘lak loyihasi mintaqaviy kuchlar o‘rtasida rol taqsimotini mustahkamlamoqda va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda.
5. Isroilning o‘z mavqeini qayta belgilashga urinishi:
Shafqatsiz urushlar, Golan hududida faoliyatning kengayishi va Suriya ozchiliklariga ta’sir o‘tkazish orqali bu rejim tushunib yetgan uning G‘arbdagi strategik hamkor maqomi zaiflashmoqda. Shu bois, yangi tartibga moslashishga majbur bo‘lishdan oldin, o‘z sharoitini kuch bilan o‘rnatmoqchi.
To‘siqlar va muammolar:
Nima uchun bu nazariya amalga oshmasligi mumkin?
1. Mintaqaviy geosiyosiy raqobatlar:
Umumiy manfaatlar mavjud bo‘lsa-da, Eron va Saudiya o‘rtasidagi, shuningdek, Turkiya va Misr o‘rtasidagi chuqur kelishmovchiliklar saqlanib qolgan. Bu ziddiyatlar Suriya, Yaman, Liviya, Iroq va Sudanda to‘qnashuvlarga sabab bo‘lmoqda.
2. Yagona tuzilmaning yo‘qligi:
Hozirgacha Yevropa Ittifoqiga o‘xshash yagona mintaqaviy tashkilot shakllanmagan. Hatto BRICS ham keng tarkibiga qaramay, markazsiz ittifoq hisoblanadi.
3. G‘arb ta’sirining davom etishi:
AQShning harbiy bazalari, iqtisodiy vositalari va diplomatik bosimi orqali hali ham mintaqadagi jarayonlarga kuchli ta’sir o‘tkazish imkoniyati mavjud.
4. Isroilning mavqei:
Isroilni “ustun davlat” maqomidan “bo‘ysunuvchi o‘yinchi” darajasiga tushirish hozircha qiyin. Chunki bu rejim o‘z strategik ta’sirini kamaytiruvchi har qanday tizimga qarshi chiqadi.
5. Mintaqa davlatlarining ichki zaifliklari:
Ko‘p davlatlar ichki siyosiy va iqtisodiy muammolarga duch kelgan bu esa ularni uzoq muddatli yetakchilik rolidan cheklaydi.
Ummat bu o‘zgarishlardan qanday foyda olishi mumkin?
“Hukmronlikdagi hamkorlik” nazariyasi amalga oshsin yoki faqat g‘oya bo‘lib qolsin, asosiy savol shuki: Ummat qanday qilib passiv kuzatuvchi emas, balki faol ishtirokchi bo‘la oladi?
Buning uchun bir necha yo‘nalish taklif qilinadi:
1. Strategik ongni shakllantirish:
Geosiyosiy tushunchasiz ummat samarali harakat qila olmaydi. Shuning uchun ilmiy tahlillar, siyosiy strategiyalar va mustaqil fikrni kuchaytirish zarur.
2. Iqtisodiy qudratni mustahkamlash:
Mintaqaviy ittifoqlarning natijasini kutish o‘rniga, musulmon davlatlar o‘zaro iqtisodiy hamkorlikni amalda kuchaytirib, tashqi kuchlarga bog‘liqlikni kamaytirishlari lozim.
3. Texnologik mustaqillik loyihalarini qo‘llab-quvvatlash:
Agar haqiqatan ham “hukmronlik” haqida gap ketayotgan bo‘lsa, u avvalo ishlab chiqarish, texnologiya va iqtisod sohasida mustaqillik orqali amalga oshadi.
4. Taslimiylik va umidsizlik ruhini sindirish:
Musulmon ummat o‘z taqdirini o‘zgartira olmaydi, degan fikrni tark etish zarur. Tarix shuni ko‘rsatadiki, o‘zgarishlarni qo‘lga kiritganlar faqat faol harakat qilganlardir.
5. Mutlaq fikrlardan voz kechish:
Har bir o‘zgarishni “to‘liq g‘alaba” yoki “butunlay mag‘lubiyat” sifatida ko‘rishdan ko‘ra, undagi taktik imkoniyatlardan foydalanish lozim.
Mumkin stsenariylar va eng maqbul yo‘l
Agar “hamkorlikdagi hukmronlik” nazariyasi amalga oshsa, ummat hushyor bo‘lishi lozim bu tartib “mintaqaviy imperiyachilikka” aylanib ketmasligi kerak.
Agar u muvaffaqiyatsiz bo‘lsa va G‘arbning ustunligi davom etsa, Islomiy ittifoqlarni shakllantirish eng muhim vazifa bo‘ladi ular orqali ummat global qutblanishdan mustaqil yo‘l topadi.
Agar Isroil mintaqadagi beqarorlik orqali o‘z ta’sirini kuchaytirsa, barcha musulmon davlatlar va tashkilotlar bu rejaga qarshi birgalikda qarshi turishlari zarur chunki bu “sionistik hukmronlikning yangi ko‘rinishi” bo‘lishi mumkin.
Xulosa:
Kelajakni kutib emas, qurib olish kerak!
Biz “yangi Yaqin Sharq” yoki “ta’sir zonalarining qayta taqsimlanishi” jarayonini kuzatayotgan bo‘lishimiz mumkin. Ammo savol shuki biz bu kelajakni yaratuvchimizmi, yoki faqat qabul qiluvchimiz?
Katta o‘zgarishlar muqarrar taqdir emas ular kuchlar o‘rtasidagi faol o‘zaro ta’sir mahsulidir. Kimda ong, iroda va harakat bor aynan o‘sha yo‘nalishni belgilaydi.
Bugungi sinovlar, aslida, oltin imkoniyat bo‘lishi mumkin ummat o‘z o‘rnini yangi jahon tartibida qayta belgilashi uchun. Ammo bu faqat shior va hissiy reaktsiyalardan chiqib, aniq reja, doimiy mehnat va tiniq dunyoqarash bilan amalga oshadi.
Tarixni yaratganlar muammolarni shunchaki ko‘ruvchilar emas, balki ulardan foydalangan holda sahnani o‘z foydasiga qayta chizganlardir.
