Haris Ubayda
Odamlar bir-birlariga muhtoj ekanliklarini his qiladilar, toki dinni o‘rganib, Parvardigorga itoatda yo‘l topishsin. Ulamolar Alloh taoloning hukmlarini va Payg‘ambar alayhissalomning ko‘rsatmalarini odamlarga o‘rgatadigan, shariat asoslarini sharh va bayon qiladigan zotlardir. Alloh taolo shunday degan:
فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ
ya’ni: Agar bilmasangiz, ilm egalari va ulamolardan so‘rang. (Nahl: 43)
Davlatni aysh-ishrat, behuda o‘yin-kulgi va isrofga sarflama, chunki isrof halokatning katta sababidir. Bu vasiyatda Sulton Muhammad Fotih valiahdiga ishlarida o‘rtacha yo‘lni tutishni tavsiya qiladi. Bu vasiyat Alloh taolo va Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hukmlarini to‘g‘ri anglash natijasi edi. Sulton Muhammad Fotih yaxshi bilardi-ki, isrofdan tiyilish podsho va davlat uchun nihoyatda zarurdir, chunki isrof Alloh taolo va Uning Rasuliga itoatsizlikdir.
Sulton Muhammad Fotihning vafoti va uning Sharq hamda G‘arbga ta’siri
Hijriy 886-yil Rabi‘ul-avval oyida (milodiy 1481-yil) sulton Konstantiniyadan Kichik Osiyo (Anadolu) tomonga yo‘l oldi. U yerda yana katta bir lashkar jang uchun tayyorlanayotgan edi. Sulton hali Istanbuldan chiqmasidan holati o‘zgardi, ammo jihodga bo‘lgan muhabbati sabab kasalligiga e’tibor bermay yo‘lga chiqdi. U shaxsan lashkarga qo‘mondonlik qildi. Odatda kasal bo‘lsa ham jang ishlarini davom ettirar, Alloh taolo jang maydonlarida unga shifo berar edi.
Ammo bu safar kasallik juda kuchaydi. Aslador manziliga yetgach, otidan tushdi. Tabiblar keldi, biroq ilohiy taqdir muqarrar edi va davolash foyda bermadi. Sulton Muhammad Fotih hijriy 886-yil Rabi‘ul-avval oyining beshinchi kuni, milodiy 1481-yil 3-may, payshanba kuni safar chog‘ida lashkari bilan birga foniy dunyoni tark etdi. Vafoti vaqtida ellik ikki yoshda edi va o‘ttiz yildan ortiq Usmoniy davlatiga rahbarlik qilgan edi.
Uning vafot xabari Sharq va G‘arbga tarqalgach, dahshatli manzara yuzaga keldi; bu islom olami uchun katta yo‘qotish edi. Nasroniylar uylarida bayram qildilar, ko‘chalarda shukrona aytdilar, chunki ular qo‘rqinchli dushmandan qutulgan edilar.
Usmoniy imperiyasi lashkarlari Janubiy Italiyagacha yetib borgan, butun Italiyani fath etish arafasida edi. Ammo sultonning o‘lim xabari butun lashkarning ruhiyatini sindirdi. Usmoniylar jon va molini saqlab qaytish uchun Neapol qiroli bilan muzokara qilishga majbur bo‘ldilar. Muzokaralar zohiran muvaffaqiyatli bo‘ldi, biroq nasroniylar ahdni buzdilar va qolgan askarlarni asir olib, zanjirband qildilar.
Sultonning o‘lim xabari Rimga yetgach, papa nihoyatda xursand bo‘ldi va cherkovlarni ochish haqida buyruq berdi. Barcha cherkovlarda shukrona sajdalari qilindi, ko‘chalar bezatildi, yig‘inlar tashkil etildi va to‘plar otilib, shodlik izhor qilindi. Rimda uch kun davomida bayram bo‘ldi. Sultonning vafoti bilan nasroniylar doimo boshlarining ustida osilib turgan katta xavfdan qutuldilar.
Hech kim sulton o‘z lashkarini qaysi tomonga yo‘naltirishini bilmas edi. Odamlar turli fikrda edilar: u Masih Pasha tomonidan fath etilmagan Rodosni egallashni maqsad qilganmidi? Yoki Janubiy Italiyaga yo‘l olganmidi, u yerda islom lashkarlari fathlar doirasini kengaytirib, Shimoliy Italiya, Fransiya va Ispaniyagacha yetishni ko‘zlagan edilar?
Bu sir sultonning ko‘ksida dafn bo‘ldi va bugungacha hech kim undan ogoh bo‘lmadi.
