Ayub Xalil
Maydon sharoitlari yopiq va noaniq, dunyo muvozanati o‘zgarib bormoqda va G‘arb hukmronligi davri yakuniga yetgan. Bu urush oldindan ishlab chiqilgan, yashirin, murakkab va yirik bir ssenariyning davomidir. Yaqin Sharq 2026-yilda bir nechta yirik inqirozlar, urushlar va siyosiy o‘zgarishlar o‘rtasida turibdi. Eron, Amerika va Isroilning to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshiligi, G‘azo urushi, Livan va Suriyadagi beqarorlik, Fors ko‘rfazi davlatlarining xavotirlari hamda Amerika va G‘arb davlatlarining roli bularning barchasi mintaqaning kelajagini belgilovchi omillardir. Mavjud vaziyatdan shunday xulosa kelib chiqadiki, Yaqin Sharq uch ehtimoliy yo‘nalish sari harakat qilmoqda: cheklangan urushlar, keng qamrovli mintaqaviy urush yoki bosimlar natijasidagi majburiy siyosiy kelishuv.
So‘nggi yillarda Eron, Amerika va Isroil o‘rtasidagi raqobat asosan bilvosita, cheklangan urushlar shaklida edi; ammo hozir bu raqobat to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy to‘qnashuv darajasiga yetdi. Eron Iroq, Suriya, Livan va Yamandagi mintaqaviy ta’sirini saqlab qolmoqchi, Amerika va Isroil esa Eronning harbiy, siyosiy va ijtimoiy salohiyatini cheklashga urinmoqda.
So‘nggi hujumlar va o‘zaro tahdidlarni hisobga olsak, tomonlarning hech biri keng ko‘lamli urushni boshlashni istamaydi, ammo har ikkisi ham o‘z kuchini namoyish etishga majbur. Shu bois yaqin oylar nazorat ostidagi urush shaklida o‘tishi mumkin ya’ni hujumlar davom etadi, lekin tomonlar urushning to‘liq portlashiga yo‘l qo‘ymaslikka harakat qiladi. Biroq bu holat uzoq davom etmasligi mumkin va keyinchalik urush yanada keskinlashadi.
Ko‘rinishidan, Yaqin Sharq va uning atrofidagi hududlar katta siyosiy va xavfsizlik o‘zgarishlari sari ketmoqda. Ba’zi ehtimollar shuni ko‘rsatadiki, mintaqadagi ichki beqarorliklar global tartib tuzilmasining o‘zgarish belgilaridir. Bu jarayon bir qutbli dunyo yakunlanib, ikki qutbli yoki yangi global tartib shakllanishiga olib kelishi mumkin.
Isroilning muzokaralarni samarasiz deb hisoblaydigan pozitsiyasi va Amerikaning ehtimoliy harbiy tayyorgarligi Yaqin Sharq kelajagi borasida jiddiy xavotirlar uyg‘otmoqda. Garchi urush va muzokaralar bir ssenariy sifatida ko‘rilsa-da, uning oqibatlari barcha tomonlar, ayniqsa Fors ko‘rfazi davlatlari uchun og‘ir bo‘lishi mumkin. Ayrim tahlillar shuni ko‘rsatadiki, bunday ssenariylar hukumatlar qulashiga, davlatlarning zaiflashishiga, ichki nizolar kuchayishiga va hatto ayrim tizimlarning parchalanishiga olib kelishi mumkin. Agar mintaqaviy va global omillar shu tarzda davom etsa, yangi siyosiy o‘zgarishlar, to‘qnashuvlar va beqarorlik to‘lqinlari yuzaga kelishi ehtimoli yuqori.
Bu holat ayrim diniy rivoyatlarda ham tilga olinadi: oxir zamon urushlarida dunyoning yirik kuchlari musulmonlar va “rumiylar” (G‘arb) bilan bir hududda to‘planib, qarama-qarshilik yuzaga keladi. Bugun esa yirik kuchlar Shom hududida jamlanganini ko‘rish mumkin: Rossiya, Turkiya, Eron, NATO, Pokiston va Fors ko‘rfazi davlatlari kuchlari bu yerda mavjud. Rasmiy sabablar tinchlikni saqlash yoki G‘azoni tiklash sifatida ko‘rsatiladi, ammo chuqur tahlilga ko‘ra, asl maqsad urushni davom ettirish va mintaqani zaiflashtirishdir.
Global kuchlarning pozitsiyasi shuni ko‘rsatadiki, ularning ishtiroki ortida strategik maqsadlar yashiringan. Tinchlik va tiklanish shiorlari ko‘proq tashqi ko‘rinish uchun bo‘lsa, amalda beqarorlikni davom ettirishga urinish mavjud. Chunki hozirgi davrda Shom hududi global kuchlar raqobati uchun katta maydonga aylangan.
Hozirgi vaziyat ayrim qarashlarga ko‘ra musulmon jamiyati foydasiga ham rivojlanmoqda, chunki musulmon kuchlari birlashishga intilmoqda. Umumiy maqsad global kuchlarning umumiy rejalari oldini olishdir. Agar birlik yuzaga kelsa, bu urush natijasini o‘zgartirishi mumkin.
G‘azo — hali bitmagan yara!
G‘azo urushi hanuz Yaqin Sharqning eng muhim masalasi bo‘lib qolmoqda. Garchi vaqtinchalik otashkesimlar bo‘lsa-da, Falastin muammosi hal etilmagan. Aniq siyosiy yechim, mustaqil davlat va bosib olish masalasi hal qilinmaguncha, mintaqada tinchlik bo‘lmaydi. Bugungi kunda G‘azo faqat Falastin masalasi emas, balki butun mintaqa hissiyotlari va siyosatining markaziga aylangan. Arab mamlakatlari aholisi Falastin bilan hamdard, biroq ko‘plab hukumatlar iqtisodiy va xavfsizlik manfaatlari sabab ehtiyotkor siyosat yuritmoqda. Shu ziddiyatlar dunyoni keng qamrovli urush sari yetaklamoqda va bu urush olovi global miqyosga tarqalishi mumkin. Bu alangalar G‘azodagi urushning davomidir.
