Mavlaviy Abdussamad Shokir
Siz Baytul-Maqdisni fath etishda va Hittin jangida Sulton Salahuddin Ayyubiy bilan birga qatnashgan afg‘on mujohidlarini taniysizmi? Falastinda afg‘onlar yashagan bir qishloq haqida bilasizmi? Afg‘onlar va pushtunlar nima uchun arablar va turklar yerlarida yuz bergan Salib urushlari tarixini o‘rganishlari kerak? Ushbu maqola aynan shu savollarga javob beradi.
Qisqa va umumiy javob shuki, biz barchamiz umumiy e’tiqod va yagona taqdirga ega bo‘lgan bir ummatmiz. Salib urushlari nafaqat musulmonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatdi, balki bu mintaqadagi boshqa xalqlarga ham ta’sir etdi va hatto global siyosat hamda munosabatlar shakllanishiga sabab bo‘ldi.
Tarixchilar aytadilar: bu uzoq davom etgan urushlar Sharq va G‘arb o‘rtasida shunchalik chuqur jarlik hosil qilganki, agar uni to‘ldirish uchun asrlar sarflansa ham, baribir to‘liq yopib bo‘lmaydi. Shu sababli bu masalani faqat bir hududga tegishli muammo deb qarash na mantiqan to‘g‘ri, na xavfsizdir.
Ammo batafsil va aniq javob shuki, ko‘pchilik o‘ylaganidek afg‘onlar Salib urushlari davrida betaraf va chetda qolgan xalq emas edi, balki turli jang maydonlarida salibchilarga qarshi kurashgan. Masalan, tarixiy manbalarda Muhammad ibn Mansur Abu Sa’d Haraviy nomli shaxs zikr qilinadi. U aslida bu yurtdan bo‘lib, keyinchalik Damashqda qozi ul-quzzot (bosh qozilar) lavozimiga tayinlangan. U musulmonlarning “jihod” deb atalgan uxlab yotgan kuchini uyg‘otishga keng miqyosda birinchi bo‘lib jiddiy harakat qilgan va keyinchalik Ibn al-Xashshob kabi shaxslar davom ettirgan yangi harakatni boshlab bergan.
Abu Sa’d Haraviy dono olim, adib, shoir va kuchli notiq edi. U amirlar va podshohlar huzurida ham, oddiy xalq orasida ham musulmonlarning boshiga kelgan musibat va xorlik haqida gapirganda, hech kim sukutda qola olmas edi. Odamlar uning ta’sirli nutqlaridan yig‘lay boshlaganida, u shunday der edi: “Hozir yig‘lash vaqti emas, balki qilich va jihod vaqtidir.” Shoirlar uning so‘zlaridan ilhom olib qasidalar yozishgan va u “Zayn ul-islom” laqabi bilan mashhur bo‘lgan.
Afsuski, bugungi kunda bunday buyuk shaxslar o‘z qavmlari orasida ham deyarli tanilmay qolgan. Unday bo‘lsa, Baytul-Maqdisni ozod qilish janglarida, ayniqsa taqdiriy Hittin jangida Salahuddin Ayyubiy bilan birga jang qilgan noma’lum afg‘on mujohidlarini kim taniydi?!
Fathdan so‘ng ularga Baytul-Maqdis atrofidan yerlar berilgan va ularning ayrim avlodlari hozirgacha o‘sha yerda yashab, “afg‘onlar” nomi bilan tanilib kelmoqda.
Quddus sharifning janubi-g‘arbida “Hay al-Afg‘oniy” nomli hudud hali ham shu nom bilan ataladi. Usmoniylar davrida qurilgan bir zoviya va kichik masjid ham “Zoviyat al-Afg‘oniya” nomi bilan mavjud bo‘lib, uning qo‘riqchilari hanuz o‘z ismiga “al-Afg‘oniy” nisbasini qo‘shib yozadilar.
Sionistlar bu xalqqa nisbatan shunchalik adovatga egaki, 2016-yil 24-dekabr kuni 34 yoshli “Oysha al-Afg‘oniy” ismli ayolni pichoq olib yurganlik aybi bilan 15 yilga qamashgan.
Afg‘onlarning Hittin jangidagi ishtiroki haqidagi rivoyatlarning ko‘pi og‘zaki shaklda yetib kelgan. Ma’lumki, Salahuddin Ayyubiy Baytul-Maqdisni ozod qilish urushlariga barcha musulmonlarni chaqirgan edi. Dalillarga ko‘ra, afg‘on jangovar qabilalarining bu janglarda qatnashgani aniqdir. Hozir ham kim Falastinga borsa, falastinliklarning og‘zidan bu haqiqatni eshitadi.
Masalan, afg‘on kelib chiqishiga ega britaniyalik Muhammad Aziziy o‘z xotiralarida yozadi: u 2017-yilda britaniyalik va amerikalik musulmonlar bilan birga Falastinga safar qilganida, afg‘onlarning Hittin jangidagi roli sababli boshqalarga qaraganda ko‘proq hurmat ko‘rgan. Bu voqealar va uning xotiralari ijtimoiy tarmoqlarda ham mavjud.
Bu gaplardan ma’lum bo‘ladiki, afg‘onlar Shom (Suriya, Iordaniya, Livan, Falastin, Kipr, Turkiyaning janubi va Misrning sharqiy qismlarini o‘z ichiga olgan hudud) va boshqa yerlerde ham yorqin tarixga ega. Afsuski, bu tarix hali to‘liq va mustaqil o‘rganilmagan.
Shuning uchun bu ma’lumotlarni turli manbalardan yig‘ish va tadqiq qilish zarur, toki hech kim yana “nega bu tarixni o‘rganishimiz kerak?” deb so‘ramasin.
Chunki bu orqali biz o‘zimizning ummat bilan bo‘lgan aloqalarimizni anglaymiz, duch kelgan dushmanlik va reaksiyalarning sabablarini tushunamiz hamda o‘zimizni anglash va yechim topish yo‘lida yangi ufqlar ochamiz.
Agar voqealarga tor emas, balki keng va chuqur nazar bilan qarasak, bugungi holat ham uzoq tarixiy voqealar bilan chambarchas bog‘liq ekanini va ular bugungacha davom etib, yangi shakllar olganini ko‘ramiz.
