Ahmad Aziz
Zamonaviy bir hodisaning paydo bo‘lishi; uning shakllanish tarixi
IShID kabi ekstremistik guruhning paydo bo‘lishi so‘nggi o‘n yilliklarda arab dunyosi duch kelgan murakkab o‘zgarishlar fonida tahlil qilinishi lozim. Garchi bu hodisa dastlab to‘satdan va kutilmagan ko‘rinsa-da, aslida u bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan voqealar zanjirining mahsuli bo‘lib, uning ildizlari Yaqin Sharqdagi o‘zgarishlarda yotadi. Ushbu hodisani chuqur anglash uchun uning boshlanishidan to “xalifalik” e’lon qilinishigacha bo‘lgan jarayonni o‘rganish zarur.
IShIDning shakllanish tarixi 2003-yildan keyingi davrga borib taqaladi. Aynan shu paytda AQShning Iroqqa hujumi natijasida Saddam Husayn hokimiyatining so‘nggi yillari yakuniga yetdi.
Iroq AQSh tomonidan bosib olingach, Shayx Abu Musab az-Zarqoviy Amerikaga qarshi jihodni boshladi. Ammo 2006-yilda Shayx Zarqoviy halok bo‘lgach, “Ad-Davlatul Islomiya fil Iroq” e’lon qilindi. Yangi rahbarlar “jihodiy tashkilot” o‘rniga “Islomiy davlat” tushunchasini ilgari surib, o‘zlari uchun uzoq muddatli strategiyani belgiladilar.
Bu o‘zgarish faqat tashqi ko‘rinishdagina emas edi, balki guruhning mafkurasi va siyosatidagi chuqur o‘zgarishni ifoda etardi. Ular endi o‘zlarini oddiy qo‘zg‘olonchi guruh sifatida emas, balki go‘yoki haqiqiy davlat vakillari deb da’vo qila boshladilar. Bu da’vo Iroqda kuchaygan mazhabiy ziddiyatlar va sunniy jamiyatdagi noroziliklardan foydalanib, guruhning ta’sir doirasini kengaytirishga xizmat qildi.
2011-yilda Suriya inqirozi boshlanishi bilan ushbu guruh tarixida yangi bosqich ochildi. 2010-yilda Abu Umar al-Bag‘dodi halok bo‘lgach rahbarlikka kelgan Abu Bakr al-Bag‘dodi o‘z kuchlarining bir qismini Suriyaga yubordi va u yerda “Jabhat an-Nusra” nomli yangi bo‘linmani tashkil etdi. Ammo ko‘p o‘tmay ikki tomon o‘rtasida kelishmovchiliklar yuzaga keldi va 2013-yilda al-Bag‘dodi ikki guruhni birlashtirishini e’lon qilib, tashkilot nomini Ad-Davlatul Islomiya fil Iroq va Shom (IShID) deb atadi.
Bu qaror “Al-Qoida” rahbariyati tomonidan rad etildi va ikki tashkilot o‘rtasida chuqur bo‘linish yuzaga keldi. Al-Qoida rahbari Shayx Ayman az-Zavohiriy bu qarorga rasman qarshi chiqib, IShIDdan faoliyatini faqat Iroq bilan cheklashni talab qildi. Ammo al-Bag‘dodi bu talabni qabul qilmadi. Natijada Shayx Zavohiriy Haza firoqu bayni va baynak nomli bayonot orqali IShIDni Al-Qoidaning tarkibidan chiqarib yubordi va undan butunlay voz kechganini e’lon qildi. Shundan so‘ng IShID asta-sekin Al-Qoidaning jiddiy raqibiga aylandi. Bu ajralish ushbu oqimlar tarixida muhim bosqich bo‘lib, IShID o‘ziga xos strategiya va mafkurani tanlaganini ko‘rsatadi.
2014-yil iyun oyida IShID Suriya va Iroq o‘rtasidagi chegaralarning buzilganini ko‘rsatgan video orqali “xalifalik” e’lon qildi va Abu Bakr al-Bag‘dodi o‘zini musulmonlar xalifasi deb e’lon qildi. Bu ramziy harakat guruhning katta da’volarini ifoda etardi. Ular Mosul va Tikrit kabi muhim shaharlarni egallab, Britaniya hududiga teng keladigan yerlarni nazorat ostiga oldilar va amalda o‘zlarini davlat sifatida ko‘rsatishga harakat qildilar. Shu davrda IShID murakkab boshqaruv tizimi, moliyaviy tartib va kuchli targ‘ibot apparatini yo‘lga qo‘yib, o‘zini to‘laqonli davlat sifatida namoyish etishga urindi.
Ammo bu bosqich uzoq davom etmadi. Xalqaro koalitsiyaning tuzilishi, Iroq va Suriya kuchlarining jiddiy kurashi hamda mintaqaviy guruhlarning qarshiligi natijasida IShID asta-sekin zaiflashdi. 2015-yildan keyin ular nazoratidagi hududlarni birin-ketin yo‘qota boshladilar va nihoyat 2017-yilda Mosul hamda Raqqa shaharlari qo‘ldan ketgach, e’lon qilingan “xalifalik” amalda tugadi. Garchi guruh hali ham ayrim hududlarda faoliyat olib borsa-da, u hech qachon avvalgi kuch va mavqeini qayta tiklay olmadi.
IShID tarixini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bu hodisa muayyan tarixiy va siyosiy sharoit mahsulidir. Mazhabiy noroziliklar, markaziy hukumatlarning zaifligi, identitet inqirozi va zamonaviy texnologiyalardan foydalanish kabi omillar ushbu noyob hodisaning yuzaga kelishiga zamin yaratdi. Bu omillarni anglash nafaqat o‘tmishni tahlil qilish, balki kelajakda shunga o‘xshash hodisalarning oldini olish uchun ham muhimdir.
