Duktur Homam Xon
Britaniyaning Pokiston armiyasi shakllanishi va rivojlanishidagi roli hamda ta’siri:
Hindiston bo‘linishidan oldin Britaniya harbiy rahbariyati odatda mahalliy askarlarga yuqori harbiy martabalarga yetish uchun to‘liq imkon bermas edi. Shu sababli Pokiston armiyasi dastlabki yillarda og‘ir ofitserlar tanqisligiga duch keldi. Taxminan yuz ellik ming askarga qo‘mondonlik qilish uchun atigi ikki yarim mingga yaqin ofitser mavjud edi, holbuki kamida to‘rt ming ofitserga ehtiyoj sezilar edi. Bu bo‘shliq Britaniya, Vengriya va Polshadan kelgan ofitserlar bilan to‘ldirildi va ularning ayrimlari hatto 1950-yillarigacha ham o‘z lavozimlarida qoldilar. Bundan tashqari, Pokiston quruqlik qo‘shinlari oliy rahbariyati ham dastlabki besh yil davomida britaniyalik ofitserlar qo‘lida edi.
Pokiston armiyasining ilk qo‘mondoni general Frank Messervi (Frank Messervy) bo‘lib, u 1947-yil avgustidan 1948-yil fevraligacha ushbu lavozimni egallagan. Undan keyin general Duglas Devid Greysi (Douglas David Gracey) 1948-yil fevralidan 1951-yil yanvarigacha armiyaga rahbarlik qilgan. (Pakistan Army, History and Organization, Stephen P. Cohen, 3-bet)
Shuningdek, Pokiston armiyasining ko‘plab muhim va maxsus bo‘linmalari, jumladan “SSG” kuchlari yoki kommandolar 1950-yilda britaniyalik ofitser polkovnik Grant Teylor tomonidan Quetta shahridagi Close Quarter Battle School maktabida tashkil etilgan. Bundan tashqari, ingliz mustamlakachiligi davrida Royal Indian Army Service Corps School, Kakul nomi bilan faoliyat yuritgan harbiy muassasa mustaqillikdan keyin ham ishini davom ettirdi; faqat nomi o‘zgartirilib, Kakul, Pokiston Harbiy Akademiyasi deb ataldi.
Yuqori martabali ofitserlar tayyorlash ham Quetta Staff Collegeda davom etdi. Bu muassasa Britaniyaning Kimberley harbiy institutidan andoza olib qurilgan edi. Mazkur kollej Hindiston bo‘linishidan oldin lord Kitchener tomonidan tashkil etilgan bo‘lib, bo‘linishdan keyin ham 1954-yilgacha uning boshqaruvi britaniyalik ofitserlar qo‘lida qolgan. Shuningdek, Shaharnovdagi “School of Artillery”da ustozlarning tayyorgarligi 1952-yilgacha Britaniyada olib borilgan, undan keyin esa ular AQSHning Oklahoma shtatidagi Fort Sill harbiy markazlariga yuborilgan. (Pakistan Army, History and Organization, Stephen P. Cohen, 77–88-betlar)
E’tiborli jihati shundaki, ikki britaniyalik qo‘mondon ketganidan keyin armiya rahbarligini qo‘lga olgan shaxslar ham aynan ingliz ofitserlari nazorati ostida o‘sha harbiy akademiyalarda tarbiya topgan avlodga mansub edi va ular turli urushlarda Britaniya mustamlakasiga amaliy sadoqatini isbotlagan edilar. Shu bois general Greysidan keyin armiyaga rahbar bo‘lgan ilk pokistonlik general feldmarshal Ayub Xon edi. U Aligarxda tahsil olgach, harbiy bilim olish uchun Britaniyaning mashhur Royal Military College Sandhurst akademiyasiga yuborilgan.
Bir hindistonlikning Sandhurst akademiyasiga kirishi oson emas edi. Stephen Cohen ham bu haqda yozib shunday deydi: Inglizlar Sandhurstga yuboradigan shaxslarni nihoyatda ehtiyotkorlik bilan tanlar edi. Ular eng sodiq, eng obro‘li va eng g‘arbparast hind oilalarini tanlab, ayniqsa musulmonlar orasidan o‘z vazifalarida katta xizmat ko‘rsatgan VCO ofitserlarining farzandlarini saralab olar edilar. (Pakistan Army, History and Organization, 57-bet)
Ayub Xon Hindiston qirollik armiyasiga qo‘shilgach, Ikkinchi jahon urushi davomida ham o‘z qobiliyatini ko‘rsatdi va Burma (Myanma) frontida xizmat qildi. Undan keyin general Muso Xon armiyaga rahbar bo‘ldi. Musoning otasi afg‘on bo‘lib, xizmat davomida yuqori VCO martabasiga erishgan edi. Otasining sadoqati va xizmatlari natijasida Muso ham Sandhurst akademiyasiga tanlangan, biroq ayrim muammolar sabab u yerga bora olmadi va buning o‘rniga Indian Military Academy, Dehradunda harbiy ta’lim oldi.
Muso 1936-yilda kapitan sifatida Vaziriston mujohidlariga qarshi harbiy operatsiyalarda qatnashgan. Hozirgacha Shimoliy Vaziristondagi Boya tog‘li hududlarida harbiy postlardan biri yonida Muso Xonning nomi katta harflar bilan yozilgan holda ko‘rinadi. Musodan keyin 1966-yildan 1971-yilgacha general Yahyo Xon armiyaga qo‘mondonlik qildi. U ham Dehradun harbiy akademiyasida tahsil olgan va Ikkinchi jahon urushi vaqtida Italiya hamda Yaqin Sharqda xizmat qilgan edi.
Shundan keyin 1976-yildan 1988-yilgacha mamlakat siyosiy va harbiy ishlarini boshqargan general Ziyoulhaq ham bevosita britaniyalik ofitserlar tarbiyasi ostida voyaga yetgan edi. U dastlabki harbiy ta’limini Dehradunda olgan va Ikkinchi jahon urushining oxirlarida Britaniya qo‘mondonligi ostida Janubi-Sharqiy Osiyoda xizmat qilgan.
Keyinchalik u yuqori harbiy ta’lim uchun AQSHning Kanzas shtatidagi Fort Leavenworthdagi Command and General Staff Collegega yuborilgan. 1960-yillarning oxirida Ziyoulhaq Iordaniya armiyasini o‘qitish mas’uliyatini ham o‘z zimmasiga olgan. 1970-yilda Iordaniya armiyasi o‘sha mamlakatdagi falastinlik muhojirlarga qarshi harbiy operatsiya boshlaganida, aynan Ziyoulhaq brigada generali sifatida Iordaniyaning ikkinchi harbiy diviziyasiga qo‘mondonlik qilgan edi.
Falastin manbalariga ko‘ra, o‘sha operatsiyalar davomida minglab begunoh falastinlik musulmonlar shahid bo‘lgan. Britaniya akademiyalarida tarbiya topgan bu zanjirning so‘nggi yuqori martabali vakillaridan biri general Osif Navoz Janjua edi. U 1991-yildan 1993-yilgacha Pokiston quruqlik armiyasiga qo‘mondonlik qilgan. Osif Navoz dastlabki ta’limini Ravalpindidagi Saint Mary Missionary Schoolda olgan va keyinchalik o‘zi aytishicha, ushbu maktabning ikki yevropalik ustozlari padre Berns va madam Mey Flingan uning tarbiyasida eng katta rol o‘ynagan.
U boshlang‘ich harbiy ta’limni ham Britaniyaning Sandhurst akademiyasida olgan edi. Shu tariqa, besh yil davom etgan britaniyalik ofitserlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqaruvidan keyin yana qariyb qirq ikki yil davomida Pokiston armiyasi Britaniya tomonidan tanlangan va aynan o‘sha tizimda tarbiya topgan ofitserlar qo‘lida qoldi. Natijada Britaniya bir asrdan ortiq vaqt davomida Hindiston musulmonlarini nazorat ostida ushlab turgan va ularning yordamida har qanday jihodiy harakatni bostirib kelgan harbiy tabaqa mustaqillikdan keyin ham hokim va erkin holda qolaverdi. Boshqa musulmonlar, ayniqsa ulamolar va mujohidlar esa aynan shu xoin tabaqa hukmronligi ostida yashashga majbur bo‘ldilar.
Mujohidlar harakatiga mansub fidoyi kurashchilar Pokiston tashkil topganidan keyin ham dushman deb atalgan va aynan shu armiya ularni avvalgidek ta’qib qilishni davom ettirgan. Bir tomondan qabila hududlarida Faqir Ipi rahimahulloh va boshqa jihodiy yetakchilar ta’qib qilinar, ularning yig‘ilishlari bombardimon qilinar edi; boshqa tomondan esa Pokiston shaharlarida ham ushbu harakat tarafdorlariga bosim, kuzatuv va ta’qib davom ettirilgan.
Doktor Sodiq Husayn bu haqiqatni sharhlab shunday yozadi: “Pokistonga qaytgan mujohidlar yoki juda qiyin va kambag‘al hayot kechirdilar, jihod xotiralarini qalblarida yashirib, armon bilan dunyodan o‘tdilar yoki Pokiston hukumati politsiyasi nazorati ostida umr kechirdilar. Ko‘rinadiki, buning sababi shunda ediki, ular ingliz hukumati bilan urush holatida bo‘lganlari sababli hali ham ularga dushman ko‘zi bilan qaralardi. (Sayyid Ahmad Shahid aur unki Tehrik-e Mujahidin, 769-bet)
Shu sababdan Pokiston tashkil topganidan keyin ham armiya ta’lim tizimi o‘zgarmadi; natijada armiyadagi do‘st va dushman tushunchasi ham Britaniya Pokiston tashkil etilishidan oldin ularga o‘rgatgan asosiy ta’rif bo‘lib qolaverdi.
