Doktor Xon Zamon
Pokistonning Xaybar Paxtunxva viloyati yigirma yildan ortiq vaqt davomida Pokiston armiyasi bilan bog‘liq zo‘ravon qarama-qarshiliklarga duch kelib kelmoqda. Bu mojaroning alangasi davlat tinchligi va oddiy pushtun xalqining qurbon bo‘lishi hisobiga hanuz yonib turibdi. Zamonaviy harbiy tarixdagi eng muhim va tashvishli savollardan biri shuki: ilg‘or harbiy texnologiyalar, havo hududi ustidan nazorat da’vosi va dunyoning eng yaxshi professional tayyorgarligi bilan qurollangan muntazam armiya qanday qilib bir necha ming qurolli jangchilardan iborat tarmoq qarshisida ojiz va muvaffaqiyatsiz ko‘rinmoqda?
Ushbu xavfsizlik boshi berk ko‘chasini (Security Deadlock) tushunish uchun faqat bugungi jang maydoni xaritalariga qarash yetarli emas. Buning uchun Pokiston davlatining o‘tmishdagi strategik qarorlari, geografik o‘zgarishlar hamda davlat bilan qurolli guruhlar o‘rtasidagi chuqur ishonchsizlik tarixi ham o‘rganilishi lozim. Bu yerda harbiy taqqoslashlarning an’anaviy tamoyillari ko‘p jihatdan izohlash quvvatini yo‘qotadi.
Bir tomonda Peshovardagi O‘n birinchi korpus qo‘mondonligi tasarrufidagi o‘n uchta doimiy harbiy garnizon va zarurat tug‘ilganda soni qariyb 150 ming askarga yetadigan harbiy kuch mavjud bo‘lib, ular Chegara korpusi (Frontier Corps) ko‘magidan ham foydalanadi.
Ikkinchi tomonda esa xalqaro tadqiqot markazlarining baholariga ko‘ra, Pokiston Tolibon Harakati (TTP) va Hofiz Gul Bahodir guruhi faol jangchilarining umumiy soni atigi olti-yetti ming nafarni tashkil etadi. Agar Pokiston armiyasining yangi proksi guruhi deb ta’riflanayotgan ISHID ham ushbu hisobga qo‘shilsa, ularning soni taxminan sakkiz ming nafarga yetadi. ISHID bu hisob-kitobga kiritilishining sababi shundaki, Pokiston armiyasi rasmiy ravishda o‘zini ISHID ga qarshi deb ko‘rsatadi. Shunday qilib, tashqi ko‘rinishda Pokiston armiyasi bilan qurolli guruhlar o‘rtasidagi kuchlar nisbati taxminan yigirma barobar bir ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Biroq harbiy fanlardagi Tooth-to-Tail Ratio deb nomlanuvchi tamoyil shuni ko‘rsatadiki, har qanday armiyaning katta qismi logistika, razvedka va harbiy obyektlarni himoya qilish ishlari bilan band bo‘ladi. Hatto ushbu qismlar hisobdan chiqarilgandan keyin ham Pokiston armiyasi Xaybar Paxtunxvada son jihatidan ustunligini saqlab qolmoqda. Aynan shu holat xavfsizlik muammosi nega hanuzgacha hal etilmagan degan savolni yuzaga keltiradi.
Ko‘plab harbiy tahlilchilar partizan urushlarining murakkabligini Pokiston armiyasi muvaffaqiyatsizligining sababi sifatida keltiradilar. Biroq tarix sahifalariga nazar tashlanganda bu dalil zaiflashadi. Chunki 1980-yillarda aynan Pokistonning xavfsizlik idoralari afg‘on mujohidlariga Sovet Ittifoqiga qarshi partizan urushi usullarini o‘rgatganini da’vo qilgan edi. Bu yerda harbiy tarixning muhim bir qoidasi namoyon bo‘ladi: Tashqi hududlarda proksi urushlarni qo‘llab-quvvatlash bilan mamlakat ichkarisida qo‘zg‘olonlarga qarshi kurash (Counter-insurgency) olib borish mutlaqo boshqa-boshqa mahoratlardir.
Tashqi maydonda zarar boshqa mamlakat hududiga yetkaziladi. Ammo mamlakat ichida og‘ir qurollar va havo kuchlaridan keng foydalanish muqarrar ravishda tinch aholining qurbon bo‘lishiga (Collateral Damage) olib keladi.
Bunday yo‘qotishlar mahalliy aholini davlatdan uzoqlashtiradi va qurolli guruhlarning targ‘ibot narrativlarini kuchaytirish uchun qulay zamin yaratadi.
Davlat o‘zining qonuniy hukmronligi haqidagi da’vosida qat’iy tursa va qurolli guruhlar ham o‘z talablaridan voz kechishni istamasa, xavfsizlik hamda siyosiy boshi berk ko‘cha yuzaga keladi. Bunday vaziyatda har ikki tomon g‘alabani da’vo qilishi mumkin, biroq oddiy fuqaro davlat siyosatini belgilovchilarning qarorlari va qarashlari haqida savollar berishga majbur bo‘ladi. Pokistondagi bugungi inqiroz ildizlari ko‘p jihatdan 11-sentabrdan keyin qabul qilingan strategik qarorlarga borib taqaladi. Aynan shu qarorlar Pokistonni AQSh boshchiligidagi urushning oldingi safiga olib chiqdi.
Natijada keng ko‘lamli harbiy operatsiyalar ayrim qurolli guruhlar markazlari va boshpanalarini vaqtincha yo‘q qilgan bo‘lsa-da, uning og‘ir narxini millionlab mahalliy aholi to‘ladi. Minglab oilalar ko‘chishga majbur bo‘ldi, nazorat punktlari va xavfsizlik cheklovlari sababli xalq bilan davlat o‘rtasidagi ruhiy masofa kengaydi, davlat esa o‘zi bilan nafrat va norozilik merosini olib yuradigan bo‘ldi.
Pushtun Tahaffuz Harakati (PTM) kabi mintaqaviy harakatlarning paydo bo‘lishi ham aynan shu xalq noroziligi, ishonchsizlik va begonalashuv hissi fonida baholanishi kerak. Davlat harbiy operatsiyalar oqibatida yuzaga kelgan bo‘shliqni to‘ldirishga urindi. Shu sababli 2018-yilda sobiq qabila hududlarining (FATA) Xaybar Paxtunxvaga qo‘shilishini ijobiy qadam deb baholadi. Maqsad qabila aholisini mustamlakachilik davridan qolgan FCR qonunidan qutqarish va ularni taraqqiyot jarayoniga sherik qilish edi.
Ammo haqiqat shundaki, qabila hududlari aholisining Pokistonga sadoqati doimo tan olingan va inkor etib bo‘lmaydigan haqiqat sifatida qaralgan. Shunga qaramay, integratsiyadan keyin federal hukumat va’da qilgan rivojlanish mablag‘larining ajratilmasligi hamda fuqarolik institutlarining zaifligi va beparvoligi xavfli ma’muriy bo‘shliqni yuzaga keltirdi.
Tarix shuni ko‘rsatadiki, armiya ma’lum bir hududni qurolli guruhlardan vaqtincha tozalashi mumkin. Ammo barqaror tinchlik va uzoq muddatli barqarorlik faqat kuchli fuqarolik institutlari, samarali boshqaruv va iqtisodiy farovonlik orqali ta’minlanadi. Muzokaralar masalasida ham boshi berk ko‘chaning asosiy sababi har ikki tomonning strategik cheklovlari va majburiyatlaridir. Davlat Konstitutsiyani tan olmaydigan qurolli guruh oldida yon berishni istamaydi. Qurolli guruhlar esa shartsiz taslim bo‘lishni rad etadilar, chunki ularning ongida davlatga nisbatan tarixiy ishonchsizlik chuqur ildiz otgan.
Qurolli guruhlar xotirasida 1959-yil voqeasi hanuz saqlanib qolgan. O‘sha paytda Balujiston rahbari Navob Noroz Xonga Qur’oni Karim ustida berilgan va’da buzilgan va uning bir qator safdoshlari qatl etilgan edi. Davlatning ushbu tarixiy ahd buzishi qurolli guruhlar ongida xalqaro yoki siyosiy kafolatlarsiz qurolni topshirish o‘zlarini yo‘q qilish bilan barobar degan tushunchani mustahkamlagan.
Shu sababli urush bugun uzoq davom etuvchi yemiruvchi urush (War of Attrition) shakliga kirgan. Davlat qurolli guruhlarning to‘liq hukmronlik o‘rnatishiga yo‘l qo‘ymaydigan ilg‘or texnik imkoniyatlarga ega. Qurolli guruhlar esa o‘zlarining partizan tarmoqlari orqali to‘liq yo‘q qilinishdan saqlanib qolmoqda.
Dunyoning turli hududlaridagi qurolli harakatlar tarixi bizga shuni o‘rgatadiki, barqaror tinchlik faqat qurol miltig‘idan chiqmaydi. U siyosiy donolik, o‘zaro anglashuv va oqilona yondashuv orqali qo‘lga kiritiladi.
Agar davlat haqiqatan ham Pokistonda tinchlik va barqarorlik o‘rnatishni istasa, faqat qurolli guruhlarni ta’qib qilish bilan cheklanmasligi kerak. Balki tinchliksevar fuqarolarning noroziligiga sabab bo‘layotgan va ularni urush yo‘liga undayotgan omillarni ham bartaraf etishi lozim.
Ushbu muammoning eng samarali yechimi shundaki, davlat o‘zining qat’iy pozitsiyalarida muayyan moslashuvchanlik ko‘rsatsin, mahalliy qabila jirgalari va xalq orasida obro‘ga ega siyosiy kuchlarni betaraf vositachi sifatida jalb qilsin hamda qurolli guruhlarga ishonchli kafolatlar yaratsin. Shunda ular qonuniy va siyosiy jarayon doirasiga kirishlari mumkin bo‘ladi.
Pokiston tashqi siyosatidagi mavjud strategik ziddiyatlar barham topmaguncha va mamlakatning turli hududlaridagi aholiga iqtisodiy huquqlar hamda tezkor adolat ta’minlanmaguncha, Pokistonda barqaror tinchlik va xavfsizlik haqidagi orzu hech qachon haqiqatga aylanmaydi.
