Ehson
ISHIDning mafkuraviy asoslari
1. Takfir
ISHID mafkurasida takfir faqat e’tiqodiy masala bo‘lib qolmay, balki muxoliflarni jismonan yo‘q qilish va ushbu guruhning uyushgan zo‘ravonliklarini oqlash uchun amaliy strategiyaga aylangan. ISHID aynan shu vositadan foydalanib har qanday fikriy va siyosiy muxolifatni rad etishga urinib din nomidan zamonaviy tarixdagi eng vahshiy jinoyatlarning ayrimlarini sodir etgan. ISHIDni boshqa guruhlardan ajratib turadigan jihatlardan biri takfirni tizimlashtirib uni ma’muriy va sud mexanizmiga aylantirganidir. Bu mexanizmda takfir hukmlari huquqiy va fiqhiy tamoyil hamda mezonlarga rioya qilinmasdan chiqarilar va ijro etilar edi.
ISHID o‘zining takfirga asoslangan hukmlarini amalga oshirish uchun «Devon al-Mazolim» deb atalgan, go‘yoki davlatga o‘xshash sud tizimini tashkil qilgan edi. Ushbu o‘z-o‘zicha tuzilgan sudlar ayblanuvchilarni adolatli sudga olib borish yoki ularga o‘zini himoya qilish huquqini berish o‘rniga, soxta va ko‘zbo‘yamachi ishlar ochib, hech qanday haqiqiy sud jarayonisiz qatl etish haqida hukm chiqarar edi. Qatl qo‘mitalari esa bunday hukmlarni ijro etishga mas’ul bo‘lgan. Minglab begunoh musulmonlar asossiz va zaif bahonalar sabab aynan shu o‘z-o‘zicha tuzilgan idoralar tomonidan o‘ldirilgan.
Garchi bu sud tizimi tashqi ko‘rinishda islomiy sud tizimiga o‘xshagan bo‘lsa-da amalda islomdagi adolat tamoyillariga mutlaqo mos kelmas edi. Aksincha, u ISHID jinoyatlarini qonuniy va shar’iy ko‘rsatib berish uchun foydalanilgan vosita edi.
ISHID nazarida takfir doirasi shu qadar keng ediki ehtimol Islom tarixida hech bir guruh takfirni bu darajada keng qo‘llamagan. ISHID o‘zining Dabiq jurnalida ochiqchasiga shuni ta’kidlaganki ularning o‘zini o‘zi e’lon qilgan xalifaligiga bay’at qilmagan har qanday kishi murtad va kofirdir hamda uning qoni halol sanaladi. Biroq ISHIDning takfirchilik amaliyoti buning o‘zi bilangina cheklanmagan. Bu guruh nafaqat shialarni rofiziy va kofir deb atab ularni o‘ldirishni farzi ayn deb bilgan balki so‘fiylarni ham mushrik va qabrparast deb atagan.
Hatto ular bilan bir xil fikrda bo‘lmagan sunniy musulmonlarni ham takfir qilgan. Ularni ISHIDning o‘zini o‘zi e’lon qilgan xalifaligini qabul qilmagani yoki unga qarshi bo‘lgan davlatlar bilan hamkorlik qilgani sababli kofir deb bilgan va qonlarini to‘kishni halol sanagan. Hatto boshqa jihodiy guruhlar ham ISHIDning takfirchilik xatti-harakatlaridan omon qolmagan. Ularning ko‘pchiligi faqat Abu Bakr al-Bag‘dodiyga bay’at qilmagani uchun murtad deb e’lon qilingan. Shu tariqa ISHID islom olamidagi ko‘plab fikriy va siyosiy oqimlarni Islomdan tashqarida deb ko‘rsatib o‘zini dinning yagona haqiqiy vakili sifatida namoyon qilishga uringan.
ISHIDning keng ko‘lamli takfirchilik siyosati musulmon jamiyatlari uchun vayronkor oqibatlarga olib keldi. Uning eng muhim oqibatlaridan biri asossiz bahonalar asosida keng miqyosda qon to‘kilishi va minglab begunoh insonlarning o‘ldirilishidir. Bu harakatlar musulmon jamiyatlarini chuqur kelishmovchilik va bo‘linishlarga duchor qilib, Islomning asosiy tamoyillaridan bo‘lgan musulmonlar birligiga jiddiy zarar yetkazdi.
Boshqa tomondan bunday takfirchilik amaliyotlari xalqaro miqyosda ham Islomning obro‘siga putur yetkazdi va Islomga qarshi kuchlarga Islomni zo‘ravonlik va terror dini sifatida ko‘rsatish uchun imkoniyat yaratdi. Shuningdek, bu harakatlar ko‘plab musulmon yoshlarini aldash va o‘z safiga jalb qilish uchun zamin yaratdi. Ularga jannat va shahidlik va’da qilindi va oxir-oqibat ular ISHID jinoyatlarini amalga oshirish vositasiga aylantirildi.
Garchi ISHID dastlabki xavorijlarning fikriy merosidan ta’sirlangan bo‘lsa-da, ISHIDning takfirchilik uslubi bilan ilk xavorijlar o‘rtasida muhim farqlar ham mavjud. Xavorijlar asosan o‘zlariga yaqin bo‘lgan muxoliflarini takfir qilgan bo‘lsalar, ISHID takfir doirasini butun islom olami miqyosigacha kengaytirdi. Xavorijlar gunohkorlarni takfir qilgan bo‘lsalar, ISHID hatto hech qanday gunoh sodir etmagan kishilarni ham kofir deb bilgan. Buning yagona sababi esa ularning mavjud siyosiy tizimlarda yashashi yoki islomiy davlatlar bilan hamkorlik qilishi bo‘lgan.
Xavorijlar takfir masalasida ma’lum darajada fiqhiy tamoyillarga rioya qilgan bo‘lsalar ISHID barcha shar’iy va fiqhiy qoidalar hamda mezonlarni e’tiborsiz qoldirib takfirni uyushgan va tizimli jarayonga aylantirdi. Bu farqlar shuni ko‘rsatadiki ISHID xavorijlarning vorisi bo‘lsa-da ekstremizm va zo‘ravonlik borasida hatto ulardan ham oshib ketgan.
Xulosa qilib aytganda, ISHIDning keng ko‘lamli va hech qanday mezon-qoidaga asoslanmagan takfirchilik siyosati nafaqat Islomning asosiy tamoyillariga mutlaqo zid balki ushbu guruhning eng katta fikriy va amaliy og‘ishlaridan biri hamdir. Mazkur og‘ish ISHIDni haqiqiy islomiy qadriyatlardan uzoqlashtirib rahmat adolat va insonparvarlik dini bo‘lgan Islomning asl mohiyati ustiga zo‘ravonlik shafqatsizlik va g‘ayriinsoniy xatti-harakatlar pardasini tortdi.
