Ahmad Hisham Kurdi
Ekstremistik qarashlar odatda uzoq muddatli muvaffaqiyatsizlik va tiklab bo‘lmaydigan zararlar bilan yakunlanadi. Bu yondashuv nafaqat ijtimoiy va siyosiy muammolarni kuchaytiradi, balki odamlar o‘rtasidagi ishonch, hamkorlik va tinchlik muhitini ham buzadi.
Ekstremistik fikrlar haqiqat va o‘rtacha yondashuvga emas, balki hissiyotlar va mantiqsiz pozitsiyalarga asoslangan holda shakllanadi. Natijada, zo‘ravonlik, beqarorlik va taraqqiyot yo‘lida to‘siqlar yuzaga keladi. Tarix shuni ko‘rsatadiki, ekstremizm va qattiqqo’llikka asoslangan partiyalar va harakatlarning hukmronlik davrlari qisqa bo‘lgan, va ular doimo beqarorlikka duch kelgan.
Garchi ekstremistlar boshida kuch va zo‘ravonlikdan foydalanib ba’zi hududlar va odamlarni o‘z yolg‘on shiorlari ostiga olgan bo‘lsalar-da, qattiqqo’lliklari tufayli juda tez muvaffaqiyatsizlikka uchraganlar. Bu guruhlarning asosiy muvaffaqiyatsizlik sabablari quyidagicha:
1. Legitimlikning yo‘qligi:
Qattiqqo’l harakatlar odatda o‘z maqsadlariga erishish uchun zo‘ravonlik, majburlash va zulmdan foydalanadi. Bu esa xalq qo‘llab-quvvatlovidan mahrum bo‘lishlariga olib keladi. Agar biror harakat xalq qalbi va fikrini qozona olmasa, uning davomiyligi va barqarorligi mumkin bo‘lmaydi.
2. Qarshiliklarning kuchayishi:
Ekstremistik xatti-harakatlar odatda keng ko‘lamli qarshilik ko‘rsatadigan guruhlarni shakllantiradi. Bu guruhlar, ichki yoki tashqi bo‘lsin, ekstremistlarni zaiflashtirish va yo‘q qilishga intiladi. Bunday sharoitlarda barqaror davlat tuzish deyarli imkonsiz ko‘rinadi.
3. Siyosiy va iqtisodiy tizimlarning zaifligi:
Ekstremistik harakatlar odatda samarali davlat yaratish yoki uzoq muddatli siyosiy dasturlarni amalga oshirish qobiliyatiga ega emas. Ularning hokimiyatga kelishi odatda siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlarga olib keladi va bu ularning qulashi uchun zamin yaratadi.
4. O‘rtacha fikrlarning ustunligi:
Tarix davomida o‘rtacha va muvozanatli harakatlar ekstremistik guruhlarga qaraganda muvaffaqiyatli bo‘lgan. Bu ustunlikning sababi o‘rtacha yondashuvning xalq ehtiyojlari va istaklariga ko‘proq mos kelishidadir. Misollar:
Xavori jamoasi:
Islomning dastlabki asrlarida xavori qattiqqo’l diniy harakat sifatida paydo bo‘ldi. Hokimiyatni qo‘lga kiritishlariga qaramay, ularning ekstremistik va zo‘ravon harakatlari Islom jamiyatida ularni yakkalashga olib keldi va oxir-oqibat yo‘q bo‘lib ketishdi.
Natsizm:
Ikkinchi jahon urushi davrida, Natsistlar partiyasining qattiqqo‘l siyosati ularga qisqa muddatli hokimiyatni ta’minladi, ammo oxirida og‘ir mag‘lubiyatga uchradi.
Kommunistik harakatlar:
Sobiq Sovet Ittifoqi va boshqa davlatlardagi kommunistik rejimlar ekstremistik ideologiyaga asoslangan edi. Ammo siyosiy va iqtisodiy inqirozlar tufayli bu rejimlar qulab tushdi.
Zamonaviy IShID:
IShID guruhi dastlab tezkorlik bilan hududlarni bosib olgan va OAV e’tiborini tortgan bo‘lsa-da, ularning ekstremistik harakatlari uzoq muddatli muvaffaqiyatlariga to‘sqinlik qildi. Zo‘ravonlik, jinoyatlar va zulmlar ularni xalq oldida obro‘sizlantirdi.
Shunday qilib, ekstremistik harakatlar qisqa muddatli muvaffaqiyatga erishishi mumkin, ammo ularning asosiy muvaffaqiyatsizlik sababi xalq ehtiyojlarini hisobga olmaslik va zo‘ravonlikka asoslanganligidir. Tarixiy tajribalar shuni ko‘rsatadiki, barqaror o‘zgarishlar uchun o‘rtacha yondashuv, muvozanat va aqllilik muvaffaqiyatli va afzalroq yo‘l hisoblanadi.
