Ehson
Xavorij va ularga hamfikr guruhlar haqida Qur’on oyatlari va hadislar
Qur’oni karimda xavorij nomi ochiq va bevosita tilga olinmagan. Biroq, islomning ko‘plab yirik mufassirlari ayrim oyatlar o‘zining nozil bo‘lish sababi va keng ma’nosiga ko‘ra xavorij hamda ularga o‘xshash guruhlarni ham qamrab olishini ta’kidlaganlar. Shunday oyatlardan biri Oli Imron surasidagi ushbu oyatdir:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ
Tarjimasi: Sizlarga ochiq-oydin dalillar kelganidan keyin bo‘linib ketgan va o‘zaro ixtilof qilgan kishilar kabi bo‘lmanglar.
Mufassirlarning ta’kidlashicha, ushbu oyat musulmon ummatini tafriqa va musulmonlar jamoasidan ajralishdan ogohlantiradi. Xavorij aynan shu yo‘lni tutgan edilar. Ulardan keyin esa ISHID kabi guruhlar asossiz takfirlar orqali islom ummatini tafriqa, nifoq va qon to‘kilishiga duchor qildilar.
Xavorij va ularning alomatlarini tanishda eng muhim hamda eng ishonchli manba Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning hadislaridir. Sahih al-Buxoriy va Sahih Muslim kabi ishonchli hadis to‘plamlarida rivoyat qilingan ko‘plab hadislarda bu adashgan toifaning xususiyatlari juda aniq bayon qilingan.
Bu nabaviy bashoratlar xavorij paydo bo‘lishidan oldin aytilgan bo‘lib, keyinchalik tarix davomida xavorij va ularga o‘xshash guruhlarni rad etishdagi eng muhim fiqhiy asoslardan biriga aylangan. Mashhur hadislardan birida Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
يَخرُجُ قَومٌ فِي آخِرِ الزَّمانِ، أَحداثُ الأسنانِ، سُفَهاءُ الأحلامِ، يَقرَؤونَ القُرآنَ لا يُجاوِزُ حُلوقَهُم، يَمرُقونَ مِنَ الدِّينِ كَما يَمرُقُ السَّهمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ.
Tarjimasi: Oxir zamonda bir qavm chiqadi. Ular yosh va tajribasiz, aql-farosati sust bo‘ladi. Qur’onni tilovat qiladilar, ammo u tomog‘idan nariga o‘tmaydi. Ular dindan xuddi o‘q o‘ljadan o‘tib ketgandek chiqib ketadilar.
Ushbu hadis xavorij va ularga ergashuvchi guruhlarning, jumladan ISHIDning bir necha asosiy belgilarini bayon qiladi.
Birinchidan, ular Qur’onni tilovat qiladilar, ammo uning ma’nosini to‘g‘ri va chuqur anglamaydilar. Qur’on faqat tillarida bo‘ladi, qalblari va amallarida esa uning ta’siri ko‘rinmaydi.
Ikkinchidan, ularning aksariyati tajribasiz va diniy bilimlari yetarli bo‘lmagan yoshlar bo‘lib, shoshqaloqlik bilan hukm chiqaradilar va ish tutadilar.
Uchinchidan, ular o‘zlarini nihoyatda taqvodor va shariatga sodiq qilib ko‘rsatsalar-da, aslida haqiqiy din yo‘lidan og‘gan bo‘ladilar.
Yana bir hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam xavorijni yaratilganlarning eng yomoni deb ta’riflab, shunday deganlar:
Ular Qur’onni tilovat qiladilar, ammo u tomog‘idan nariga o‘tmaydi.
Bu chuqur ma’noli bayon shuni ko‘rsatadiki, Qur’onni faqat zohiran tilovat qilish, agar u qalbdagi imon va dinni to‘g‘ri tushunish bilan birga bo‘lmasa, hech qanday foyda bermaydi. Aksincha, Allohning kalomidan noto‘g‘ri foydalanadigan kishilar eng yomon insonlar qatoriga kiradilar.
Sahobalarning eng buyuk mufassirlaridan bo‘lgan Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhumo xavorijlar bilan uchrashganidan keyin shunday degan:
Men ulardan ko‘ra ibodatga ko‘proq berilgan biror qavmni ko‘rmaganman. Ko‘p sajda qilganlaridan peshonalari qoraygan, qo‘llari esa tuyaning tizzasidek qadoq bo‘lib ketgan edi. Shunga qaramay, ular Alloh taoloning eng yomon maxluqlaridir.
Bu so‘zlardan ma’lum bo‘ladiki, zohiriy ibodat, agar u dinni to‘g‘ri anglash va islomiy axloq bilan birga bo‘lmasa, insonga foyda bermaydi, balki uni yanada chuqurroq adashishga olib boradi. O‘zini Islomning haqiqiy vakili sifatida ko‘rsatadigan ISHID aslida o‘n to‘rt asr avval Rasululloh sollallohu alayhi vasallam xabar bergan xususiyatlarning ko‘piga ega. Bu guruh a’zolarining aksariyati diniy ilmi kam bo‘lgan yoshlar bo‘lib, ozgina bilim bilan o‘zlarini zamonasining eng buyuk olimlari deb hisoblaydilar. Qur’oni karimni tilovat qiladilar, ammo uning maqsad va hikmatlarini to‘g‘ri anglamaydilar.
Ular zohiriy ibodatlarda haddan tashqari qattiqqo‘l bo‘lsalar-da, ayni paytda begunoh ayollar va bolalarni o‘ldirishni, ibodatxonalarni vayron qilishni hamda asirlarni qul qilishni joiz deb biladilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ummatlarini ularning fitnasidan ogohlantirib shunday deganlar:
Qayerda ularni topsangiz, ularga qarshi jang qilinglar. Chunki ularni o‘ldirish Alloh taolo huzurida ulkan ajrga sabab bo‘ladi.
