Akbar Jamol
Xorijiy josuslik infiltratsiyasi (Infiltration) jarayoni hech bir mamlakatda to‘satdan yuz beradigan bo‘ron kabi sodir bo‘lmaydi. Aksincha, u xuddi termitalar singari sekin, yashirin va bosqichma-bosqich rivojlanib, ulkan daraxtning ildizlarini ichidan yemira boshlaydi. Daraxtning ichi chirigani va zaiflashgani odamlarga ayon bo‘lgan paytda esa, u amalda qulash bosqichiga yetgan bo‘ladi. Razvedka xizmatlari va davlat boshqaruvi tarixi shuni ko‘rsatadiki, infiltratsiya amaliy va ma’muriy jihatdan eng yuqori nuqtaga yetganida masalan, general Parvez Musharrafning harbiy boshqaruvi davrida Shavkat Azizning kutilmaganda bosh vazir bo‘lishi yoki Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF)ning Markaziy bank ustidan to‘liq ta’sir o‘rnatishi kabi holatlar yuz berganida bu aslida yillar avval boshlangan uzoq va yashirin jarayonning yakuniy bosqichi bo‘ladi.
Asosiy savol shundan iboratki, bu xavfli infiltratsiyani uning yakuniy oqibatlari namoyon bo‘lishidan oldin aniqlash mumkinmi? Hukumat tuzilmasida ilk xavf belgilarini o‘z vaqtida aniqlaydigan Erta ogohlantirish tizimi (Early Warning System)ni yaratish mumkinmi? Bu savollarning javobi davlat tizimining turli bo‘g‘inlarida xavf qo‘ng‘irog‘ini chaluvchi bir qator nozik mezon va ko‘rsatkichlarda mujassamdir.
Iqtisod xorijiy ta’sirning eng oson va eng tez yo‘li bo‘lgani sababli, uning dastlabki alomatlari ham avvalo iqtisodiy sohada namoyon bo‘ladi. Eng muhim belgilaridan biri texnokratlarning moliyaviy institutlarning yuqori lavozimlariga kutilmaganda tayinlanishidir. Agar Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki yoki boshqa xalqaro moliyaviy institutlar bilan bog‘liq mafkuraviy va kasbiy tajribaga ega shaxslar Markaziy bank, Soliq qo‘mitasi yoki Moliya vazirligiga rahbar etib tayinlansa, bu iqtisodiy siyosatni belgilash vakolati asta-sekin boshqa tomon qo‘liga o‘tayotganidan dalolat beradi.
Bunday shaxslar odatda qutqaruvchilar sifatida tanishtiriladi. Ammo ularning asl maqsadi milliy manfaatlarni himoya qilish emas, balki xalqaro moliyaviy institutlarning manfaatlarini saqlashdir. Iqtisodiy infiltratsiyaning yana bir belgisi qonunlardagi g‘ayrioddiy va mantiqsiz o‘zgarishlardir. Davlat mustaqilligini zaiflashtiradigan bunday o‘zgarishlar, masalan, parlament yoki hukumat Markaziy bankni Konstitutsiya va xalq oldidagi javobgarlikdan chiqarib, amalda uni xorijiy institutlar ta’siri ostiga qo‘yadigan qonunlarni qabul qilsa, infiltratsiyaning ma’muriy ildizlari mustahkamlanganini anglatadi.
Hozir Pokistonda o‘zini feldmarshal deb atayotgan Osim Munir va Prezident Osif Ali Zardari xalq hamda sudlar oldida umrbod javobgarlik va so‘roqdan ozod etilgani bunga misol sifatida keltiriladi. Muallifning fikricha, bu holat Osim Munir AQSh manfaatlarini amalga oshirish yo‘lida Pokiston Lourensi rolini bajarish mas’uliyatini zimmasiga olganini va AQSh Prezidenti qo‘llab-quvvatlashi orqali Nobel mukofotiga erishishga urinayotganini anglatadi.
Shuningdek, davlat idoralarining asosiy siyosatlari mahalliy mutaxassislar o‘rniga xorijiy manbalar tomonidan moliyalashtiriladigan maslahatchilar (Consultants) tomonidan ishlab chiqilsa, amalda davlatning iqtisodiy tafakkuri tashqaridan boshqarila boshlaydi. Bu maslahatchilar tashqi tomondan rivojlanish bo‘yicha hamkorlik vakillari sifatida ko‘rinsalar ham, ularning haqiqiy vazifasi xorijiy kuchlarning talablarini amalga oshirishdan iborat bo‘ladi.
Boshqa tomondan, siyosiy infiltratsiya Konstitutsiya va xalq irodasi e’tibordan chetda qoldirilgan paytda boshlanadi. Tarix shuni ko‘rsatadiki, sog‘lom va faol siyosiy tizimda xorijiy kuchlarning infiltratsiyasi juda qiyin kechadi. Chunki bunday tizimda parlament, mustaqil sud hokimiyati, muxolifat va ongli xalq bunday ta’sirga qarshi jiddiy to‘siq vazifasini bajaradi. Ammo harbiy elita yoki yakka hukmdor siyosiy tizimni yo‘q qilib, istibdod tuzumini o‘rnatsa, aslida xorijiy infiltratsiya uchun eng katta siyosiy bo‘shliq (Vacuum)ni yaratgan bo‘ladi.
Siyosiy infiltratsiyaning eng muhim dastlabki belgisi g‘ayritabiiy siyosiy kelishuvlarning yuzaga kelishidir. Mamlakatdagi tabiiy siyosiy jarayon to‘xtab, qarorlar yopiq eshiklar ortida qabul qilinsa, yangi siyosiy guruhlar kutilmaganda paydo bo‘lsa va xalq qo‘lloviga ega bo‘lmagan shaxslar hokimiyat tepasiga olib chiqilsa, bu tizim xorijiy kuchning ma’lum maqsadini amalga oshirish uchun tayyorlanayotganini anglatadi. Bunday hukumatlar xalqning qonuniy qo‘llab-quvvatlashidan mahrum bo‘lgani uchun o‘z hokimiyatini saqlab qolishda tashqi yordamga tayanishga majbur bo‘ladi. Buning yana bir belgisi hukumatning rasmiy pozitsiyasi kutilmaganda o‘zgarib, uzoq yillik ittifoqchilarning manfaatlarini himoya qilish o‘rniga xorijiy kuchlarning talablarini ustuvor deb bilishidir.
Harbiy va xavfsizlik idoralari har qanday davlatning so‘nggi mudofaa chizig‘i hisoblansa-da, aynan shu sohada infiltratsiyani aniqlash mezonlari eng nozikdir. Eng xavfli belgi bu idoralarning o‘z asosiy vazifalaridan chetga chiqishidir. Agar harbiy rahbariyat va razvedka xizmatlari chegaralarni himoya qilish, xorijiy josuslarning faoliyatiga qarshi kurashish hamda milliy xavfsizlik siyosatini ishlab chiqish o‘rniga ichki siyosatga aralashish, OAVni senzura qilish, sudyalarga bosim o‘tkazish va siyosiy jarayonlarga aralashish bilan shug‘ullansa, bu milliy xavfsizlik tizimidagi eng katta bo‘shliq hisoblanadi.
Agar biror idora xavfsizlikni ta’minlash o‘rniga zo‘ravonlik va bostirish vositasiga aylansa, mamlakat ichida xorijiy tarmoqlarning infiltratsiyasi, razvedka ma’lumotlarini qo‘lga kiritishi hamda siyosatga ta’sir o‘tkazishi uchun yo‘l yanada osonlashadi. Yana bir muhim belgi milliy axborot infratuzilmasiga oson kirish imkoniyatining paydo bo‘lishidir. Agar mamlakatning markaziy ma’lumotlar bazalari va telekommunikatsiya tarmoqlari xavfsizlik tekshiruvidan o‘tmagan xorijiy kompaniyalar, rahbarlar yoki tashkilotlar ixtiyoriga o‘tsa yoki ularning ta’siri ostida qolsa, bu amaliy infiltratsiyaning so‘nggi bosqichi hisoblanadi.
Xalqning shaxsiy ma’lumotlari va davlatning aloqa tarmoqlari endi xavfsiz bo‘lmay qolganida, mamlakat mudofaa tizimi ichkaridan zaiflashadi. Shu sababli iqtisodiy va siyosiy infiltratsiya to‘liq amalga oshishidan oldin, avvalo xalq va ziyolilarning tafakkuri g‘oyaviy ta’sir nishoniga aylanadi. Targ‘ibot va narrativlar urushi infiltratsiyaning to‘rtin chi muhim ustunidir. Uning dastlabki belgisi ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda sun’iy ravishda umidsizlikni (Manufactured Despair) keng yoyishdir. Odamlarga uzluksiz ravishda: 0Bu mamlakat endi o‘zini boshqara olmaydi, Mustaqillik va milliy g‘urur faqat bo‘sh shiorlardir, Omon qolishning yagona yo‘li AQSh va Xalqaro valyuta jamg‘armasining barcha shartlarini qabul qilishdir, degan fikrlar singdirilsa, bu g‘oyaviy infiltratsiya o‘z maqsadiga erishganini anglatadi.
Yana bir belgi Lord Makoley nazariyasiga o‘xshash tafakkur andozasining qayta tiklanishidir. Bunda shunday yozuvchilar, tahlilchilar va mutaxassislar ilgari suriladiki, ular mamlakat tarixi, qadriyatlari va strategik boyliklarini taraqqiyot yo‘lidagi to‘siq sifatida talqin qiladilar. Ular tashqi ko‘rinishda o‘z xalqining tili va kiyimiga ega bo‘lsalar ham, ularning fikriy yondashuvi begona kuchlarning maqsadlariga xizmat qiladi.
Bunday shaxslar xalqning ruhiy va fikriy salohiyatini shu darajada zaiflashtiradilarki, keyinchalik iqtisodiy va siyosiy qaramlik yuklatilganda, unga qarshi turish qudrati qolmaydi.
Ushbu uchinchi va yakuniy qismning xulosasi shundan iboratki, xorijiy infiltratsiya hech qachon to‘satdan yuz bermaydi. U har doim Konstitutsiyaning buzilishi, iqtisodiy tartibsizlik va harbiylarning siyosatga aralashuvi natijasida yuzaga kelgan yoriqlardan kirib keladi. Uning oldini olishning eng samarali yo‘li shaffoflik, Konstitutsiya ustuvorligini so‘zsiz ta’minlash hamda qat’iy va institutsional javobgarlik tizimini yo‘lga qo‘yishdir.
Qayerdaki qarorlar xalq irodasiga zid ravishda, yopiq eshiklar ortida va mustaqil davlat institutlari ishtirokisiz qabul qilinsa, aynan o‘sha yer xorijiy infiltratsiyaning boshlanish nuqtasiga aylanadi. Dastlabki ogohlantiruvchi belgilar asosida uzluksiz va aniq nazorat yo‘lga qo‘yilmas ekan, hukumatlar o‘z mustaqilligi ustida savdolashishda davom etadilar, xalqlar esa o‘zlari sezmagan holda qaramlik va qullik botqog‘iga botib boradilar. Bunday botqoqdan chiqib ketish esa nihoyatda mushkul bo‘ladi.
