Doktar Hammom Sultoniy
Qur’on, Sunnat va salaf ulamolarining so‘zlari nuqtayi nazaridan musulmonni takfir qilish
Islomda musulmon kishini kofir deb hukm qilish takfir eng nozik og‘ir va mas’uliyatli shar’iy masalalardan biridir. Chunki bu masala insonning iymoni joni mol-mulki obro‘-e’tibori hamda dunyoviy va oxiratdagi hukmlari bilan bevosita bog‘liqdir. Shu sababli Islom shariati bu masalada nihoyatda ehtiyotkorlik va chuqur tekshiruvni buyurgan.
Ahli sunna val-jamoat ulamolari o‘rtasida kelishilgan asosiy qoida shuki: Islomligi aniq va qat’iy ravishda sobit bo‘lgan kishining iymoni shunchaki gumon noto‘g‘ri ta’vil gunoh yoki ijtihoddagi xato sababli yo‘qqa chiqmaydi. Balki biror kishini takfir qilish uchun ochiq va qat’iy shar’iy dalil mavjud bo‘lishi takfirning barcha shartlari to‘liq yuzaga kelishi va takfirga to‘sqinlik qiluvchi barcha shar’iy monelar bartaraf etilishi lozim.
Qur’oni Karimning ko‘rsatmalari
Alloh taolo marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَىٰ إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا…
(Niso surasi, 94-oyat)
Tarjimasi: Ey iymon keltirganlar! Alloh yo‘lida safarga chiqqaningizda yaxshilab aniqlab olinglar. Sizlarga salom bergan kishiga: Sen mo‘min emassan demanglar.
Ushbu muborak oyat musulmon kishining iymonini shunchaki gumon shubha yoki asossiz taxmin asosida inkor etib uni Islomdan chiqarib yuborish mumkin emasligini ochiq-ravshan ko‘rsatadi.
Shuningdek Alloh taolo marhamat qiladi:
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ
(Isro surasi, 36-oyat)
Tarjimasi: O‘zing bilmagan narsaga ergashma.
Ushbu ilohiy ko‘rsatma musulmonga aqida hukm chiqarish va qaror qabul qilishda faqat ilm dalil va qat’iy ishonchga tayanishni gumon mish-mish va asossiz da’volarga ergashmaslikni o‘rgatadi.
Nabaviy hadislar
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlar:
إذا قال الرجل لأخيه: يا كافر، فقد باء بها أحدهما
(Sahih al-Buxoriy, 6104)
Tarjimasi: Biror kishi musulmon birodariga: Ey kofir! desa, bu so‘zning gunohi va oqibati ikkisidan biriga qaytadi.
Ushbu hadis musulmon kishini kofir deb hukm qilish naqadar katta va xavfli ish ekanini ochiq ko‘rsatadi. Agar o‘sha inson aslida kofir bo‘lmasa nohaq takfir qilish gunohi bu so‘zni aytgan kishining o‘ziga qaytadi.
Boshqa bir hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam marhamat qilganlar:
من دعا رجلاً بالكفر أو قال: عدو الله، وليس كذلك إلا حار عليه
(Sahih al-Buxoriy, 6045)
Tarjimasi: Kim biror insonni «kofir» yoki Allohning dushmani deb atasa holbuki u aslida bunday bo‘lmasa bu ayblovning gunohi va oqibati yana o‘sha so‘zni aytgan kishining o‘ziga qaytadi.
Bu borada Usoma ibn Zayd roziyallohu anhuning mashhur voqeasi ham juda muhim va ibratlidir.
Usoma ibn Zayd roziyallohu anhu jang vaqtida «La ilaha illalloh» degan bir kishini o‘ldirgan edilar. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bundan qattiq norozi bo‘lib, unga:
أَقَتَلْتَهُ بَعْدَ مَا قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ؟!
U “La ilaha illalloh” deganidan keyin ham uni o‘ldirdingmi?! dedilar.
Usoma roziyallohu anhu:
يا رسول الله، إنما كان متعوذاً
Ey Allohning Rasuli! U bu kalimani faqat jonini saqlab qolish uchun aytdi deb javob berdilar.
Shunda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam yana:
أَقَتَلْتَهُ بَعْدَ مَا قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ؟!
U “La ilaha illalloh” deganidan keyin uni o‘ldirdingmi?! dedilar.
Usoma ibn Zayd roziyallohu anhu aytadilar:
فما زالَ يُكَرِّرُها عليَّ حتَّى تَمَنَّيتُ أنِّي لَم أكُنْ أسلَمتُ قَبلَ ذلك اليَومِ
(Sahih al-Buxoriy, 4269)
Usoma ibn Zayd roziyallohu anhu bayon qiladilar: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam bu jumlani menga shunchalik ko‘p takrorladilarki o‘sha kungacha musulmon bo‘lmagan bo‘lsam edi deb orzu qilib qoldim.
Solih salaflarning manhaji
لا نكفّر أحدًا من أهل القبلة بذنب ما لم يستحله
Tarjima: Biz qibla ahlidan bo‘lgan hech bir kishini u gunohni halol deb bilmas ekan qilgan gunohi sababli kofir deb hisoblamaymiz.
Imom Abu Hanifa rahmatullohi alayh u zotning ikki buyuk shogirdlari Imom Abu Yusuf va Imom Muhammad rahmatullohi alayhima Imom Ahmad ibn Hanbal rahmatullohi alayh Imom Ibn Abdulbar Molikiy rahmatullohi alayh va ahli sunna imomlarining barchasi shunga ittifoq qilganlarki qibla ahlidan bo‘lgan musulmonlardan hech birini shunchaki gunoh qilgani sababli toki o‘sha gunohni halol va joiz deb bilmas ekan kofir deb hisoblamaymiz.
Shayxulislom Ibn Taymiyya rahmatullohi alayh yozadi:
وليس لأحد أن يكفر أحدا من المسلمين، وإن أخطأ وغلط؛ حتى تقام عليه الحجة، وتبين له المحجة، ومن ثبت إسلامه بيقين لم يزل ذلك عنه بشك؛ بل لا يزول إلا بعد إقامة الحجة، وإزالة الشبهة.
(Majmu’ al-Fatovo, 12/466)
Tarjima: Hech kim musulmonlardan biror kishini hatto u xato va adashishga yo‘l qo‘ygan bo‘lsa ham unga shar’iy hujjat qoim qilinib haq yo‘l ochiq-oydin bayon etilmaguncha kofir deb hukm qilishi mumkin emas. Islomligi qat’iy ishonch bilan sobit bo‘lgan kishining Islomi shubha sababli yo‘qolmaydi. Balki faqat hujjat qoim qilinib shubha bartaraf etilgandan keyingina bu hukm o‘zgarishi mumkin.
Takfir masalasida ahli sunnaning asosiy tamoyillari
Ahli sunna val-jamoat nuqtayi nazaridan:
1. Biror so‘z yoki amalni kufr deb hukm qilish alohida masala.
2. Ammo muayyan va aniq bir shaxsni kofir deb hukm qilish bundan butunlay boshqa va nihoyatda nozik masaladir.
Buning uchun quyidagi shartlar mavjud bo‘lishi lozim:
1. O‘sha shaxsdan shariat nuqtayi nazaridan kufr hukmi kelib chiqadigan so‘z yoki amal haqiqatan ham sobit bo‘lishi.
2. O‘sha so‘z yoki amalning shar’iy jihatdan kufr ekanligi ochiq va qat’iy ravishda ma’lum bo‘lishi.
3. O‘sha shaxsga shar’iy hujjat qoim qilingan bo‘lishi.
4. Uning shubhalari va noto‘g‘ri tushunchalari bartaraf etilgan bo‘lishi.
5. Majburlash bilmaslik noto‘g‘ri ta’vil va hukmni tatbiq etishga to‘sqinlik qiluvchi boshqa shar’iy uzrlar mavjud bo‘lmasligi.
Xavorijlarning og‘ishgan yo‘li
Islom tarixida xavorijlar takfir masalasida haddan oshgan ilk guruhlardan bo‘lgan. Ular katta gunohlar yoki siyosiy kelishmovchiliklar sababli musulmonlarni kofir deb atash yo‘lini boshlab berganlar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam ular haqida shunday deganlar:
يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية
(Sahih al-Buxoriy 6930)
Tarjimasi: Ular dindan xuddi o‘q ovning tanasidan tezlik bilan kirib narigi tomonidan chiqib ketganidek chiqib ketadilar.
Xulosa
Islom ehtiyotkorlik adolat va tekshiruv dinidir. U shoshma-shosharlik haddan oshish va beparvolik dini emas.
Musulmon kishini kofir deb hukm qilish takfir diniy va ijtimoiy jihatdan nihoyatda og‘ir oqibatlarga ega bo‘lgan masaladir. Shu sababli bu masala hissiyotlar siyosiy kelishmovchiliklar yoki guruhiy taassublar asosida baholanmasligi kerak. Balki u faqat Qur’on va Sunnat ummat ijmosi hamda ulamolar tomonidan belgilangan shar’iy qoidalar asosida ko‘rib chiqilishi va unga muvofiq hukm chiqarilishi lozim.
Birinchi shubha
Ekstremistik va takfirchi fikrlardan ta’sirlangan ayrim shaxslar tomonidan tarqatilayotgan shubhalar ortidan ba’zi sodda va samimiy yoshlar quyidagi savolni bermoqdalar:
Islom Amirligining ayrim musulmon bo‘lmagan davlatlar bilan diplomatik aloqalar o‘rnatishi yoki Afg‘onistonga yordam va hamkorlik ko‘rsatayotgan ayrim musulmon bo‘lmagan va dunyoviy davlatlar rahbarlarini maqtashi hamda ularga minnatdorchilik bildirishi insonni kufrga olib boradimi?
Ushbu shubhaning asosi katta bir fikriy xatoga qurilgan.
Musulmonni takfir qilish masalasidagi katta xatolardan biri shundan iboratki musulmon bo‘lmagan bir insonning yaxshiligini e’tirof etgan uning ijobiy bir ishini maqtagan yoki u bilan shar’an joiz va qonuniy tarzda muomala qilgan har qanday kishini kofir deb hisoblashdir.
Go‘yoki bu ishlarning barchasi hech qanday shar’iy dalilsiz kufrga sabab bo‘ladigandek talqin qilinadi.
Holbuki insonning kofir bo‘lishiga sabab bo‘ladigan narsalar faqat Qur’on va Sunnatning ochiq va qat’iy dalillari bilan sobit bo‘ladi. Ular nafsning xohish-istaklari guruhiy taassublar shaxsiy adovatlar yoki hissiy reaksiyalar asosida belgilanmaydi.
Shuning uchun agar musulmon bo‘lmagan bir inson yoki uning hukumati musulmonga yoki Islomiy davlatga yaxshilik va yordam ko‘rsatsa uning bu yaxshiligi uchun minnatdorchilik bildirish yoki ijobiy xatti-harakatini maqtash kufr emas va shariatda ham bunday ish mutlaq ravishda taqiqlanmagan.
Buning yaqqol namunasi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning siyratlarida mavjud.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Mut’im ibn Adiyning qilgan yaxshiligini hech qachon unutmaganlar. U kishi Banu Hoshimga qarshi joriy qilingan qamal va ijtimoiy boykotni tugatish harakatida muhim rol o‘ynagan. Shuningdek Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Toifdan qaytganlarida Mut’im ibn Adiy u zotga panoh bergan.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam esa uning bu yaxshiligini qadrlab u haqda yaxshi so‘zlarni aytganlar.
Badr jangida musulmonlar mushriklardan yetmish kishini asir olganlarida Rasululloh sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar:
لو كان الْمُطْعِمُ بنُ عَديٍّ حيًّا، ثم كلَّمَنى في هؤلاءِ النَّتْنَى لترکتُهم له
(Sahih al-Buxoriy 3139)
Ya’ni Badr asirlari nazarda tutilmoqda.
Tarjimasi: Agar Mut’im ibn Adiy tirik bo‘lganida va mana shu asirlar haqida men bilan gaplashib ularni so‘raganida uning iltimosi sababli ularni unga bergan bo‘lardim.
Boshqa rivoyatda:
لَأَطْلَقْتُهُمْ لَهُ
Tarjima: Albatta ularni uning uchun ozod qilgan bo‘lardim.
Hofiz Ibn Hajar rahmatullohi alayh Fath al-Boriy asarida ushbu hadisni sharhlar ekan shunday yozadi:
وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالْيَدِ الْمَذْكُورَةِ، مَا وَقَعَ مِنْهُ حِينَ رَجَعَ النَّبِيُّ صلی الله علیه وسلم مِنَ الطَّائِفِ، وَدَخَلَ فِي جِوَارِ الْمُطْعِمِ بْنِ عَدِيٍّ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْيَدِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّهُ كَانَ مِنْ أَشَدِّ مَنْ قَامَ فِي نَقْضِ الصَّحِيفَةِ الَّتِي كَتَبَتْهَا قُرَيْشٌ عَلَى بَنِي هَاشِمٍ وَمَنْ مَعَهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ حِينَ حَصَرُوهُمْ فِي الشِّعْبِ.
(Fath al-Boriy 12-jild 3139-hadis al-Maktabat al-Vahydiyya Peshovar)
Tarjimasi: Bu yerda zikr qilingan yaxshilikdan maqsad aslida Mut’im ibn Adiyning Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga qilgan yaxshiligidir. Bu yaxshilik uning Toifdan qaytganlarida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamga panoh bergani bo‘lishi mumkin. Yana bir fikrga ko‘ra esa bu yaxshilikdan maqsad Quraysh Banu Hoshim va ular bilan birga bo‘lgan musulmonlarni Shi’bda qamal qilgan paytda ularga qarshi yozgan sahifani bekor qilish va yo‘qqa chiqarish uchun Mut’im ibn Adiyning eng faol harakat qilgan kishilardan biri bo‘lganidir.
Demak agar Mut’im ibn Adiy tirik bo‘lganida va Rasululloh sollallohu alayhi vasallam uning iltimosiga binoan Badr asirlarini ozod qilganlarida bu uning qilgan yaxshiligini qadrlash unga minnatdorchilik bildirish va u haqida yaxshi so‘z aytishning yaqqol namunasi bo‘lgan bo‘lar edi.
Davomi bor…
