Xaybar Jalol
15. Hokimiyat va mas’uliyatni amalga oshirishda mo‘tadillik
Hokimiyat vakolat va mas’uliyat Alloh taolo O‘z bandalaridan ayrimlariga nasib etadigan ulkan ne’matlardandir. Biroq Islom nuqtayi nazaridan hokimiyat imtiyoz bo‘lishidan avval omonat va mas’uliyat hisoblanadi. Jamiyatning istalgan darajasida vakolat va ixtiyorga ega bo‘lgan har bir kishi Alloh taolo va Uning bandalari oldida mas’uldir. Qiyomat kuni undan o‘z vakolatidan qanday foydalangani haqida so‘raladi. Islom o‘zining ilk davridanoq hokimiyat tushunchasini istibdod va xudbinlik qarashlaridan xoli qilib uni adolat xizmat va mas’uliyat tamoyillari asosida belgilab berdi.
Shu bois hukmdor qozi olim rahbar boshliq mudir o‘qituvchi oila boshlig‘i va zimmasida mas’uliyat bo‘lgan har qanday kishi o‘z vakolatidan xalq manfaatlarini ta’minlash va adolatni qaror toptirish yo‘lida foydalanishi shart. Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi:
إِنَّ اللهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ.
(Niso surasi, 58-oyat)
Tarjimasi: Albatta Alloh sizlarga omonatlarni o‘z egalariga topshirishingizni va odamlar o‘rtasida hukm qilganingizda adolat bilan hukm qilishingizni buyuradi.
Ushbu muborak oyat Islomda mas’uliyat va boshqaruvga oid muhim tamoyillardan birini bayon qiladi. Zero hokimiyat adolat va omonatdorlik bilan uyg‘un bo‘lgandagina o‘zining haqiqiy qadriga ega bo‘ladi.
Boshqa tomondan Islom hokimiyatni suiiste’mol qilish zulm kamsitish urug‘-aymoqchilik istibdod va o‘zboshimchalikning har qanday ko‘rinishiga qat’iy qarshi chiqadi. Tarix shuni ko‘rsatadiki qachonki hukmdorlar adolat yo‘lidan og‘ib hokimiyatni o‘zlarini boshqalardan ustun qo‘yish va shaxsiy manfaatlarini ta’minlash vositasiga aylantirgan bo‘lsalar jamiyat inqiroz norozilik va yemirilishga yuz tutgan.
Rasululloh Muhammad Mustafo (s.a.v.) marhamat qiladilar:
كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ.
(Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati)
Tarjimasi: Barchangiz mas’ulsiz va har biringiz o‘z qaramog‘ingizdagilar uchun javobgarsiz.
Ushbu sharif hadis mas’uliyat faqat hukmdorlar va rahbarlarga xos emasligini balki har bir inson o‘z mas’uliyati doirasida javob berishini ochiq-oydin bayon qiladi.
Boshqa tomondan Islom mas’uliyatni bajarishda zaiflik beparvolik va loqaydlikni ham ma’qullamaydi. Afsuski bugungi kunda ayrim kishilar muloyimlik va bag‘rikenglikni bahona qilib adolatni qaror toptirish va o‘z vazifalarini bajarishdan bosh tortadilar. Holbuki, bu ham mo‘tadillik yo‘lidan og‘ish hisoblanadi. Haddan tashqari qattiqqo‘llik va istibdod qanday nomaqbul bo‘lsa zaiflik va layoqatsizlik ham shunchalik zararli hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda Islomiy mo‘tadillik mas’ul shaxslardan o‘z vazifalarini bajarishda qat’iyatli bo‘lishni talab qiladi. Biroq bu qat’iyat adolat rahm-shafqat hikmat va xalq huquqlariga rioya qilish bilan uyg‘un bo‘lishi lozim. Ular zulm va nafratga sabab bo‘ladigan darajada qattiqqo‘l ham xalqning huquqlari poymol etilishi va jamiyat tartibining buzilishiga yo‘l ochadigan darajada beparvo ham bo‘lmasliklari kerak.
Shuningdek hokimiyatni amalga oshirishda mo‘tadillikning muhim belgilaridan biri ilm ahli tajribali kishilar hamda fikr va mulohaza egalari bilan maslahatlashishdir. Alloh taolo Qur’oni karimda mo‘minlarning sifatlarini bayon etar ekan, shunday marhamat qiladi:
وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ.
(Sho‘ro surasi, 38-oyat)
Tarjimasi: Ular o‘z ishlarini o‘zaro maslahatlashuv asosida amalga oshiradilar.
Maslahatlashish o‘zboshimchalik va istibdodning oldini oladi hamda yanada to‘g‘ri va adolatli qarorlar qabul qilinishiga zamin yaratadi. Shu sababli Islom hokimiyatni hukmronlik qilish va boshqalardan ustun bo‘lish vositasi sifatida emas balki xalqga xizmat qilish adolatni qaror toptirish insonlar huquqlarini himoya qilish va jamiyat manfaatlarini ta’minlash yo‘lida ishlatilishi lozim bo‘lgan ilohiy omonat sifatida e’tirof etadi.
Mas’ul shaxslar ushbu tamoyilga amal qilsalar jamiyat xavfsizlik barqarorlik va taraqqiyot sari yuz tutadi. Ammo ular bu tamoyildan uzoqlashsalar zulm fasod va adolatsizlikning keng tarqalishi uchun zamin yaratiladi.
