Xalil
Ijtimoiy tarmoqlarda yaqinda olingan bir video keng tarqalmoqda. Videoda bir guruh kishilar harbiy yuk mashinasida olib ketilayotgani aks etgan. Mashinaning orqa qismidagi brezent ko‘tarilganda, ichkarida yuzlari niqob bilan berkitilgan yosh yigitlar ko‘rinadi. Ular noma’lum tomonga olib ketilmoqda. Mashinaga yaqinlashgan bir kishiga qo‘riqchilar keskin munosabat bildiradi va uning yaqinlashishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shunda u kishi: «Sizlar IShID jangarilarini olib ketayotganingizni bilardik», deydi.
Biroq asosiy masala Xaybar Paxtunxova viloyatida yuzaga kelgan og‘ir siyosiy va harbiy vaziyatdir. Viloyatning saylangan hukumati vakolatlari bekor qilinib, gubernator boshqaruvi joriy etilganidan buyon vaziyat yanada keskinlashgan. Hatto besh kishining bir joyga to‘planib, o‘zaro suhbatlashishidan ham xavotir sezilmoqda. Bu qo‘rquvning sababi nima? Nega vaziyat shu darajada jiddiylashdiki, Pokiston markaziy hukumati va mamlakat parlamentining asosiy muhokamalari hamda tashvishlari aynan shu masalaga qaratilmoqda?
Hech shubha yo‘qki, Pokistondagi avtoritar va saylanmagan rejim ushbu viloyatda Pokiston Adolat Harakati (PTI)ga mansub saylangan viloyat bosh vaziri va uning hukumati vakolatlarini bekor qilib, boshqaruvni gubernatorga topshirgan. Ammo bunday qaror kimning irodasi bilan qabul qilinmoqda? Vakolatlari cheklangan, asosan ramziy vazifani bajaruvchi Pokiston prezidentining o‘zi tomonidanmi? Muallifning fikricha, yoshi ulg‘aygani va aqliy qobiliyatlari zaiflashgani sababli to‘g‘ri bilan noto‘g‘rini farqlash imkoniyati kamaygan prezidentga bu qaror armiya boshlig‘i tomonidan majburan qabul qildirilgan bo‘lishi mumkin. Bosh vazir esa o‘zini bu siyosiy sharmandalikdan chetga olishga mohirona urinmoqda.
Barcha dalil va alomatlar shuni ko‘rsatadiki, Paxtunxovada yuzaga kelgan ushbu vaziyat harbiy rejimning nomaqbul rejalari va siyosati natijasida, uning turli maqsadlariga erishish uchun shakllantirilgan. Maqsad yangi loyihalar va fitnalarni barqarorlik niqobi ostida amalga oshirish uchun qulay sharoit yaratishdir. Bu siyosatning eng muhim va ko‘zga yaqqol tashlanadigan maqsadlaridan biri IShID-Xavorij guruhining viloyatning turli hududlarida, ayniqsa, Durand chizig‘iga yaqin joylarda tayyorgarlik ko‘rishi va faoliyat yuritishi uchun sharoit yaratishdan iborat. Muallif buni dastlab Afg‘oniston, keyin butun mintaqa va nihoyat, Markaziy Osiyoga tahdid solishga qaratilgan strategiya sifatida baholaydi.
Bu tahdid ortida harbiy rejimning, avvalo, iqtisodiy va siyosiy manfaatlari turibdi. Muallifning ta’kidlashicha, rejim kelajakda o‘z armiyasi yordamida aynan o‘zi kuchayishiga sharoit yaratgan tahdidga qarshi kurash olib boradi va buning evaziga Yevropa davlatlari hamda AQShdan moliyaviy yordam oladi. Shu tariqa ularga vaziyat go‘yoki nazorat qilib bo‘lmaydigan darajadagi tahdid bilan bog‘liqdek ko‘rsatiladi.
Rejimning da’vosiga ko‘ra, agar Pokistonga yordam berilmasa va terrorizmga qarshi kurash hamda xavfsizlik choralarini kuchaytirish uchun mablag‘ va loyihalar ajratilmasa, ushbu guruh qo‘shni mamlakatlarning shaharlarigacha yetib borib, u yerlarda ham beqarorlik va terrorizmni yoyishi mumkin. Muallif buni harbiy rejim o‘zining uzoq yillik razvedka tajribasi va shubhali siyosiy kelishuvlari orqali foydalanib kelgan yo‘nalishlardan biri sifatida ko‘rsatadi.
Afg‘oniston, mintaqa va Markaziy Osiyodagi beqarorlikdan doimo o‘z manfaatlari va imtiyozlari yo‘lida foydalanishga intilib kelgan harbiy rejim bugun ulkan tashqi qarzdorlik, iqtisodiy qiyinchiliklar va ichki qashshoqlik muammolariga duch kelmoqda. Muallifning fikricha, rejim ushbu muammolarni hal etish uchun yana o‘zining eski siyosati terrorizmni qo‘llab quvvatlash va jangarilarni tayyorlash amaliyotiga qaytmoqchi.
Biroq bu yo‘l bilan qo‘lga kiritiladigan mablag‘ va moddiy yordam, muallif ta’kidlaganidek, xalqning muammolarini hal qilishga emas, balki harbiy generallarning shaxsiy loyihalari, xalqaro biznes manfaatlari va Panjobdagi ayrim xizmat ko‘rsatish loyihalariga sarflanadi. Bu siyosatning og‘ir oqibatlarini esa, eng avvalo, Xaybar Paxtunxova aholisi va pushtun xalqi boshdan kechirmoqda.
So‘nggi bir necha yil davomida Afg‘oniston Islom Amirligi xalqaro hamjamiyat e’tiborini ushbu xavfli jarayonlarga qayta qayta qaratib, harbiy rejimning IShIDni yashirin va oshkora ravishda qayta tashkil etishga qaratilgan urinishlari haqida ogohlantirib kelmoqda. Shu sababli bu masala endi xalqaro hamjamiyatning umumiy mas’uliyati sifatida ko‘rilishi lozim.
Mintaqa va Osiyo mamlakatlari rahbarlari harbiy rejimga nisbatan qat’iy pozitsiya bildirish va amaliy choralar ko‘rish vaqti kelganini anglashlari kerak. Bugun xavotir manbai sifatida Afg‘oniston hududining o‘zidan ko‘ra, harbiy rejimning xavfli strategiyalari hamda uning generallari tomonidan IShIDga ko‘rsatilayotgani da’vo qilinayotgan moliyaviy va siyosiy ko‘makka jiddiy e’tibor qaratish zarur.
Muallifning fikricha, bu da’volar shunchaki asossiz gaplardan iborat emas. Afg‘oniston harbiy-havo kuchlari bir necha bor Xaybar Paxtunxovaning turli hududlarida joylashgan IShID va boshqa buzg‘unchi guruhlarga tegishli deb ko‘rsatilgan yashirin markazlarga havo zarbalari bergan. Muallif ushbu markazlar Pokistonning xavfsizlik va razvedka nuqtayi nazaridan muhim hududlarida erkin faoliyat yuritganini ta’kidlaydi. Shuningdek, uning da’vosiga ko‘ra, IShIDning ko‘plab rahbarlari Pokistonning yuqori darajada qo‘riqlanadigan hududlarida yo‘q qilingan, guruhning ayrim markazlari esa hanuz nishonga olinmoqda.
Xaybar Paxtunxovaning mahalliy aholisi, siyosatchilari va tadbirkorlari u yerdagi og‘ir vaziyatni boshqalardan ko‘ra yaxshiroq tushunishlari mumkin. Chunki muallifning fikricha, bu hudud ataylab beqarorlik, mas’uliyatsizlik va siyosiy inqiroz maydoniga aylantirilgan. Shunga qaramay, harbiy rejim mahalliy aholining norozilik ovozlariga, namoyishlariga va talablariga yetarli e’tibor bermayapti.
Agar xalqaro hamjamiyat, mintaqa mamlakatlari va, ayniqsa, Markaziy Osiyo davlatlari harbiy rejimga nisbat berilayotgan bu harakatlar va terrorchilik faoliyatiga ko‘z yumishda davom etsa hamda Afg‘oniston Islom Amirligining pozitsiyasi va talablarini e’tiborsiz qoldirsa, muallif buni mintaqada harbiy rejim tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgani da’vo qilinayotgan IShID faoliyatiga bilvosita yo‘l ochish sifatida baholaydi.
Bunday vaziyatda yana bir bor ta’kidlash mumkinki, Afg‘oniston Islom Amirligi o‘z xavfsizligi borasidagi mas’uliyatni bajarganini bildirmoqda. Muallifning ta’kidlashicha, Afg‘oniston hududining bir qarichidan ham IShID yoki boshqa buzg‘unchi guruhlarning kirib kelishi va faoliyat yuritishi uchun foydalanishga yo‘l qo‘yilmagan. Uning fikricha, so‘nggi bir necha yil davomida sodir bo‘lgan voqealar bu guruhlar a’zolarining chegara chizig‘idan o‘tganidan keyin razvedka ma’lumotlari asosida aniqlangani, hibsga olingani yoki yo‘q qilinganini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, barcha qo‘shni va mintaqa mamlakatlari o‘zlarining xavfsizlik borasidagi mas’uliyatini to‘g‘ri anglashlari zarur. Ular harbiy rejimga nisbat berilayotgan terrorchilik loyihalarining mintaqadagi barqarorlik va xavfsizlikka tahdid solishiga yo‘l qo‘ymasliklari kerak. Eng muhimi, hech bir davlat beqarorlikdan siyosiy yoki iqtisodiy manfaat orttirish vositasi sifatida foydalanishga urinmasligi lozim.
