Osif Trin
Koinotning umume’tirof etilgan va umumbashariy qonunlaridan biri shuki, bu dunyoda hech bir o‘tkinchi hodisa abadiy davom etmaydi. Hech qanday moddiy kuch ham muayyan qonuniyatlarga qarshi tura oladigan darajada mustaqil va mutlaq qudratga ega emas. Insoniyat tarixi va samoviy kitoblar shundan dalolat beradiki, dunyoda katta musibat, kasallik yoki zolim kuch paydo bo‘lganida, uni jilovlash vositalari va undan qutulish yo‘llari ham koinotning biror burchagida oldindan shakllanib, rivojlanib borayotgan bo‘ladi.
Inson bilim va dunyoqarashining cheklanganligi sababli moddiy vositalarni hamma narsaning asosi deb biladi. Biroq Muso va Xizr alayhimas-salom qissasida ko‘rsatilganidek, inson ko‘ziga ko‘rinmaydigan ilohiy tadbir oxir-oqibat zolimning moddiy fitnalarini uning o‘ziga qarshi qaratishi mumkin. Agar bu falsafani zamonaviy tarix va Pokistonning Afg‘oniston Islom Amirligiga qarshi qaratilgan murakkab fitnalari nuqtai nazaridan ko‘rib chiqsak, moddiy kuchning kibriga qarshi ilohiy hikmat namoyon bo‘ladigan hayratlanarli manzaraga guvoh bo‘lamiz.
Ushbu umumbashariy haqiqatning qiziqarli namunasini Falastin zaminida ko‘rish mumkin. 1988-yilda Isroil kuchlari Yahyo Sinvarni hibsga olganida, uning ozodlikka chiqish imkoniyati deyarli yo‘qdek ko‘ringan. Chunki u to‘rt marta umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan edi. Ammo Alloh taoloning tadbiriga qarang! Sinvar hibsga olinishidan ikki yil oldin, 1986-yilda Isroilda Gilad Shalit ismli bola dunyoga kelgan edi. O‘sha paytda hech kim bu bola ulg‘ayib, askar bo‘lishini, 2006-yilda HAMAS tomonidan asirga olinishini va 2011-yilda uning ozod etilishi evaziga Yahyo Sinvarni ham o‘z ichiga olgan mingdan ortiq falastinlik mahbus ozod qilinishini tasavvur ham qilmagan edi.
Bu voqeadan shunday xulosa chiqarish mumkinki, ba’zan bir muammoning yechimi uchun zarur vositalar oldindan tayyorlangan bo‘ladi, biroq inson bundan bexabar qoladi. Alloh taoloning tadbiri inson tasavvuridan ancha yuksakdir.
Pokiston harbiy rejimining Afg‘oniston Islom Amirligiga qarshi olib borayotgan urush targ‘iboti va bugungi keskin vaziyatini shu nuqtai nazardan ko‘rib chiqsak, moddiy kuchlar o‘rtasidagi ulkan tafovut ko‘zga tashlanadi. Bir tomonda yadro quroliga ega davlat sifatida tan olingan Pokiston turibdi. Uning ixtiyorida zamonaviy JF-17 va F-16 qiruvchi samolyotlari, uchuvchisiz uchish apparatlari hamda boshqariladigan raketa texnologiyalari mavjud.
Ikkinchi tomonda esa o‘nlab yillik urushlardan keyin ham muntazam havo kuchlari va zamonaviy havo mudofaasi tizimiga ega bo‘lmagan Afg‘oniston Islom Amirligi turibdi. Moddiy dunyo mezonlari bo‘yicha qaralganda, Pokiston yengilmas kuchdek ko‘rinishi mumkin. Biroq tarix shuni ko‘rsatadiki, moddiy kuchga bo‘lgan kibr axloqiy tamoyillar va birodarlik tuyg‘usidan ustun kelganida, o‘sha kuch oxir-oqibat o‘z halokatiga zamin yaratadi.
Ushbu keskinlikning ildizlari 2001-yil 11-sentabr voqealari bilan bog‘liq tarixiy davrga borib taqaladi. Ungacha Pokiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi diplomatik hamda savdo aloqalari ancha yaxshi edi. Mo‘minlar amiri Mulla Muhammad Umar Mujohid rahimahulloh boshqaruvi davrida ikki mamlakat bir-biriga yaqin munosabatda bo‘lgan. Biroq 11-sentabr voqealaridan so‘ng Pokiston AQShni rozi qilish va o‘zining strategik manfaatlarini ta’minlash maqsadida pozitsiyasini keskin o‘zgartirdi. U o‘z havo hududi va logistika imkoniyatlarini AQSh ixtiyoriga topshirdi. Muallifning fikricha, buning natijasida musulmon va birodar qo‘shni mamlakatga nisbatan katta xiyonat qilindi.
O‘sha davrda ko‘plab tanqidchilar quyidagi fikrni ilgari surgan edilar:Pokiston harbiy rejimi aslida mustamlakachilik davridagi Britaniya Hindistonining qirollik armiyasi Royal Indian Army tuzilmasining davomidir. U xalqning irodasi va islomiy qadriyatlarga muvofiq harakat qilish o‘rniga, xalqaro homiylarining manfaatlarini himoya qiladi.
Pokistonning sobiq senatori Mushahid Husayn Sayyidga ham ushbu mavzuda fikrlar nisbat berilgan. Keltirilgan iqtibosga ko‘ra, u Pokiston 1980-yillarda Afg‘oniston jihodidan foydalanib, milliardlab dollar mablag‘ olgani, AQSh bilan hamkorlik qilgani va shu davrda o‘zining yadro dasturini yakunlashga muvaffaq bo‘lganini ta’kidlagan.
Ushbu «urush iqtisodiyoti» Pokistonning hukmron tabaqasi va generallariga ulkan saroylar, hashamatli qasrlar hamda imtiyozlarga boy hayot yaratib berdi. Biroq afg‘on xalqining ulushiga vayronagarchilik, qon to‘kilishi va boshpanasizlik to‘g‘ri keldi.
AQSh Afg‘onistondan chiqib ketib, yigirma yillik urush yakunlangach va mamlakatda o‘z kuchiga tayangan, mustaqil hukumat shakllangach, Pokistonga oqib kelayotgan Amerika dollarlarining oqimi keskin kamaydi.
Pokiston ishlab chiqarishga asoslangan iqtisodiyot va barqaror mintaqaviy savdoni rivojlantirishga yetarlicha e’tibor bermagani sababli, uning iqtisodiyoti jiddiy qiyinchiliklarga duch keldi. Urush iqtisodiyotiga o‘rganib qolgan Pokiston tizimi endi dollar topishning yangi yo‘llarini izlay boshladi. Pokiston Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa Ittifoqi va Moskva formatidagi uchrashuvlar kabi xalqaro maydonlarda Afg‘onistonda terrorchilik guruhlari mavjudligi va ular mintaqa uchun tahdid tug‘dirishi haqidagi qarashni faol ilgari sura boshladi.
Muallifning fikricha, Pokistonning bu siyosatidan ko‘zlangan asosiy maqsad G‘arb davlatlarini mintaqaga yana aralashishga undash va shu orqali frontdagi davlat (Frontline State) maqomiga qaytib, moliyaviy yordam olish imkoniyatini qo‘lga kiritishdir.
Pokiston ushbu qarashni mustahkamlash maqsadida 2026-yil fevral oyida «G‘azab-ul-Haq» deb atalgan operatsiya doirasida Afg‘oniston hududini bombardimon qilgani aytiladi. So‘nggi kunlarda ham to‘qnashuvlar davom etgani haqida xabarlar berilgan. Bundan tashqari, Afg‘oniston Islom Amirligining razvedka ma’lumotlariga ko‘ra, Pokiston sobiq afg‘on askarlari va IShID kabi guruhlarga boshpana berib, ulardan Kobul hukumatiga qarshi foydalanish uchun sharoit yaratmoqda. Ushbu da’volar doirasida Pokistonda IShIDning media mas’uli Aziz Azzom va guruhning boshqa ayrim xorijiy a’zolari qo‘lga olingani, shuningdek, mamlakat ichida sodir etilgan qurolli hujumlar tilga olinadi.
Boshqacha aytganda, muallifning talqiniga ko‘ra, Pokistonning ushbu faoliyatidan ko‘zlangan maqsad Afg‘onistonda yangi urush boshlash va shu orqali yana moliyaviy yordam olish imkoniyatini yaratishdir. Biroq ilohiy tadbir va g‘aybiy hikmat nuqtai nazaridan qaralganda, Afg‘onistonni ehtimoliy fitna va tajovuzdan himoya qiluvchi omillar Pokistonning o‘z harakatlari oqibatida ham yuzaga kelishi mumkin.
Pokiston bir yildan buyon Afg‘oniston iqtisodiyotini izdan chiqarish maqsadida savdo aloqalariga to‘sqinlik qilib kelayotgani aytiladi. Shuningdek, Afg‘onistonning Hindiston bilan Vaga orqali savdo qilishiga to‘sqinlik qilingani, Karachi va Gvadar portlari orqali Afg‘oniston savdosiga qo‘yilgan cheklovlar kuchaytirilgani ta’kidlanadi.
Biroq Afg‘oniston hukumati Pokistonga iqtisodiy qaramlikni kamaytirish yo‘lidan borib, Eronning Chobahor porti, O‘zbekiston, Turkmaniston va havo yo‘laklari orqali boshqa mamlakatlar bilan savdo aloqalarini kengaytirdi. Iqtisodiy qamal va cheklovlar vositasi sifatida qo‘llangan choralar, aksincha, Afg‘onistonning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlashga turtki berdi.
Boshqa tomondan, Pokistonning Hindiston va Eron bilan savdo aloqalaridagi cheklovlar ham uning iqtisodiy ahvolini yanada murakkablashtirishi mumkin. Muallif buni Pokistonning o‘zi yaratgan iqtisodiy bosim ostida qolayotganining belgisi sifatida talqin qiladi.
Har qanday yirik urush yoki harbiy sarguzasht kuchli va barqaror iqtisodiyotni talab qiladi. Biroq Pokiston tashqi moliyaviy yordam va Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) dasturlariga murojaat qilishga majbur bo‘lib kelmoqda. Mamlakat valyutasi qiymatining pasayishi, siyosiy beqarorlik va xavfsizlik muammolari ham uning imkoniyatlarini cheklamoqda.
Muallifning diniy-falsafiy talqiniga ko‘ra, Alloh taolo shunday jarayonlarni yuzaga keltirishi mumkinki, Pokiston Afg‘onistonga qarshi katta maqsadlar va xavfli niyatlarga ega bo‘lsa-da, o‘zining iqtisodiy qiyinchiliklari va ichki zaifliklari sababli harakat imkoniyatlaridan mahrum bo‘lib qoladi. Boshqalarni bo‘ysundirish uchun yaratilgan iqtisodiy bosim vositalari oxir-oqibat ularni qo‘llagan davlatning o‘ziga ham zarar yetkazishi mumkin. Natijada uning musulmon va birodar mamlakatga qarshi keng ko‘lamli tajovuz uyushtirish imkoniyatlari cheklanadi.
Bu yerda yana bir haqiqatni anglash zarur: Alloh taoloning qudrati cheksizdir va U hech qanday moddiy vositaga muhtoj emas. Shu sababli Pokistonning iqtisodiy ahvoli haqidagi mulohazalar insoniy nuqtai nazardan bildirilgan tahlil hisoblanadi. Ilohiy qudrat esa yomon niyatlarni barbod qilish uchun inson tasavvuriga sig‘maydigan boshqa yo‘llardan ham foydalanishi mumkin.
Pokistonning maqsadi Afg‘oniston iqtisodiyotini zaiflashtirib, mamlakatni taslim bo‘lishga majbur etish bo‘lgan, degan fikr ilgari suriladi. Biroq muallifning ta’kidlashicha, natija buning aksicha bo‘ldi. Pokistonning diplomatik maydondagi ayrim muvaffaqiyatsizliklari ham ushbu holatning belgisi sifatida talqin qilinadi.
Jumladan, Moskva formatida Pokiston ilgari surgan qarashlarning qabul qilinmagani, qo‘shma bayonotlar chiqarish amaliyotining davom etmagani, Eron va AQSh o‘rtasida vositachilik qilish borasidagi da’volarining kutilgan natijani bermagani, shuningdek, Saudiya Arabistonini himoya qilish masalasi va husiylarning hujumlari bilan bog‘liq vaziyatlarda uning harbiy qudrati kutilgan natijani bermagani tilga olinadi.
Muallifning talqiniga ko‘ra, bu omillar Alloh taolo Afg‘onistonni ehtimoliy xavf xatarlardan himoya qilish uchun faqat iqtisodiy qiyinchiliklardan emas, balki Pokiston armiyasining mavqeiga, diplomatik obro‘siga va xalqaro ta’siriga taalluqli jarayonlardan ham foydalanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq bunday jarayonlarning ilohiy hikmat bilan bog‘liqligi diniy e’tiqodga asoslangan talqindir.
Bu holatlardan chiqariladigan asosiy xulosa shuki, insonlar va davlatlar o‘z iqtisodiy farovonligini begunoh insonlarning qoni evaziga barpo etsa va musulmon birodarlarini o‘ldirish orqali moddiy manfaat orttirishga urinsa, bunday siyosat oxir-oqibat o‘zlariga qarshi oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin.
Afg‘oniston tashqi qarzlardan xoli ekani va o‘z oyoqlarida mustahkam turishga intilayotgani bilan faxrlanishi mumkin. Biroq moddiy texnologiyalar va yadro quroli qudratiga haddan tashqari tayanadigan har qanday tuzum ichki siyosiy, iqtisodiy va axloqiy muammolarni e’tiborsiz qoldirsa, zaiflashishi mumkin.
Bu koinot qonunlari va ilohiy hikmat haqidagi maqolaning yakuniy xulosasidir: hech qanday fitna yoki moddiy kuch mutlaq emas. Ba’zan mazlumni himoya qilish va uni qutqarish uchun zarur bo‘lgan omillar zolimning o‘z zaifliklari ichidayoq mavjud bo‘ladi.
