Harun Tipu
Pokiston bugungi kunda o‘z siyosiy va iqtisodiy tarixining eng nozik davrlaridan birini boshdan kechirmoqda. Mamlakat davlat tizimi keskin ichki ziddiyatlar va chuqur moliyaviy inqiroz bilan yuzma-yuz turibdi.
2023-yil iyul oyida harbiy rejim rahbari general Osim Munir Karachida yirik tadbirkorlar va nufuzli investorlar ishtirokidagi katta yig‘ilishda biznes va korporativ boshqaruvga xos ohangda shunday bayonot bergan edi:
Mamlakat iqtisodiyoti bir yil ichida tiklanish yo‘liga kiradi, uchish-qo‘nish yo‘lagi bo‘ylab harakatlanib, parvozga ko‘tariladi.
Shuningdek, u xalqni umidsizlikka tushmaslikka chaqirib: Umidsizlik kufrdir, degan edi.
Biroq ushbu bayonotlardan qariyb uch yil o‘tib, 2026-yil oktabr oyidagi vaziyat, muallifning fikricha, generalning va’dalariga mutlaqo zid manzarani namoyon etmoqda. Xalqaro tashkilotlar hisobotlari va mamlakatdagi iqtisodiy ahvol harbiy rejimning strategik qarorlari bilan ularning iqtisodiy oqibatlari o‘rtasidagi jiddiy tafovutlarni ko‘rsatmoqda.
Boshqacha aytganda, iqtisodiyot samolyoti da’vo qilinganidek, uchish-qo‘nish yo‘lagidan ko‘tarilib, Skarduning baland tog‘lari uzra parvoz qilish darajasiga yetmadi. Aksincha, muallif tasvirlaganidek, u qulash va parchalanish xavfi ostida qolgandek ko‘rinmoqda.
Qashshoqlikning kuchayishi va iqtisodiy tanazzul
Jahon banki va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot dasturi (UNDP) hisobotlariga tayanilgan ushbu maqolada Pokiston Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Afg‘oniston va Pokiston (MENAAP) deb ataluvchi mintaqada qashshoqlik keng tarqalgan mamlakatlardan biri sifatida tasvirlanadi.
Maqolada keltirilishicha, ushbu mintaqada kunlik daromadi 3 dollardan kam bo‘lgan aholining 48 foizi Pokistonda yashaydi. Shuningdek, mamlakatdagi milliy qashshoqlik darajasi 22 foizdan 29 foizga ko‘tarilgani ta’kidlanadi. Muallif ushbu raqamlardan kelib chiqib, 70 milliondan ortiq pokistonlik qashshoqlik chegarasidan pastda, og‘ir iqtisodiy tanglik va mahrumlik sharoitida yashayotganini qayd etadi.
Bundan tashqari, maqolada Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ko‘p o‘lchovli qashshoqlik indeksi (MPI) ma’lumotlariga asoslanib, Pokiston aholisining 38,3 foizi tibbiy xizmatlar, ta’lim, asosiy yashash sharoitlari va munosib turmush darajasidan mahrum ekani aytiladi.
Muallif Pokistonning iqtisodiy ahvolini Hindiston va Bangladesh bilan taqqoslab, ushbu mamlakatlarda qashshoqlik darajasi tegishlicha 16,4 foiz va 14,9 foizgacha tushganini ta’kidlaydi. Uning fikricha, bu tafovut Pokiston harbiy rejimining iqtisodiy siyosati qanchalik samarali ekanligi haqida jiddiy savollarni yuzaga keltiradi.
Afg‘on muhojirlarini chiqarib yuborish va uning iqtisodiy oqibatlari
Muallif Pokistondagi iqtisodiy tanazzulning muhim omillaridan biri sifatida 2023-yil sentabr oyida muvaqqat hukumat va harbiy rejim tomonidan amalga oshirila boshlangan «Noqonuniy xorijiy fuqarolarni mamlakatdan chiqarib yuborish rejasi»ni (Illegal Foreigners Repatriation Plan) ko‘rsatadi.
Maqolada bayon etilishicha, harbiy rejim mamlakatdagi ishsizlikning ortishi va resurslar yetishmovchiligi uchun mas’uliyatni afg‘on muhojirlari zimmasiga yuklagan. Natijada yuz minglab afg‘on muhojirlari mamlakatdan majburan chiqarib yuborilgan. Muallifning fikricha, ushbu siyosatning oqibatlari rejim e’lon qilgan maqsadlarga zid bo‘lgan.
Iqtisodiy ekspertlar tahlillariga tayangan holda, maqolada afg‘on fuqarolari Pokistonning norasmiy iqtisodiyotida, ayniqsa transport, ulgurji savdo, qurilish va qishloq xo‘jaligi sohalarida muhim o‘rin tutgani ta’kidlanadi. Ular arzon ishchi kuchi bilan ta’minlash bilan birga, savdo sotiq va boshqa iqtisodiy faoliyatlarda ham faol ishtirok etganlar.
Muallifning ta’kidlashicha, ularning mamlakatdan to‘satdan chiqib ketishi tovarlarni yetkazib berish va taqsimlash zanjirlariga jiddiy zarar yetkazib, Pokiston iqtisodiyotidagi mavjud muammolarni yanada kuchaytirgan.
Tashqi siyosatdagi ziddiyatlar va mintaqaviy savdo
Maqolada Pokiston tashqi siyosatidagi keskinliklar ham iqtisodiy inqirozning omillaridan biri sifatida ko‘rsatiladi. Xususan, Kobuldagi Islom Amirligi hukumati Pokiston Tolibon Harakati (TTP) kabi guruhlarni qo‘llab-quvvatlayotgani haqidagi ayblovlar tilga olinadi. Ushbu ayblovlar fonida Durand chizig‘i bo‘ylab bir necha bor harbiy to‘qnashuvlar va havo hujumlari sodir bo‘lgani qayd etiladi.
Muallifning fikricha, bunday keskinliklar Pokiston bilan Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi savdo aloqalari va transport yo‘llariga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Natijada Xaybar-Paxtunxva va Balujiston viloyatlaridagi iqtisodiy vaziyat yanada og‘irlashgan.
Ichki xavfsizlik muammolari va energetika inqirozi ham Pokiston sanoatiga jiddiy zarar yetkazgan. Ayniqsa, elektr energiyasi va gaz narxlarining keskin oshishi mamlakatning yirik sanoat markazlaridan biri bo‘lgan Faysaloboddagi to‘qimachilik sanoatini og‘ir ahvolga solib qo‘ygan.
Maqolada minglab zavod va fabrikalarning yopilishi natijasida yuz minglab kunbay ish haqi oluvchi ishchilar ishsiz qolgani aytiladi. Sanoatdagi tanazzul oqibatida yirik mahalliy investorlar va ko‘p millatli kompaniyalar o‘z kapitallarini mamlakatdan olib chiqib, Birlashgan Arab Amirliklari va Saudiya Arabistoni kabi mamlakatlarga yo‘naltira boshlagani ta’kidlanadi.
Kapitalning chiqib ketishi va bankrotlik xavfi
Kapitalning mamlakatdan ommaviy ravishda chiqib ketishi xalqaro iqtisodiyotda Flight of Capital atamasi bilan yuritiladi. Muallifning fikricha, bu jarayon 2026-yil oktabr oyida Pokistonning valyuta zaxiralariga kuchli bosim o‘tkazib, mamlakatni iqtisodiy bankrotlik xavfi bilan yuzma-yuz qoldirgan.
Uning ta’kidlashicha, tashqi moliyaviy majburiyatlarni bajarish qobiliyatiga nisbatan xavotirlar kuchaygan bir paytda, harbiy rejim va siyosiy rahbariyat hanuzgacha qisqa muddatli tashqi yordam va an’anaviy moliyaviy choralar bilan cheklanmoqda.
Maqolada AQSh hukumatidan Valyuta ayirboshlash barqarorligini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi (Exchange Stabilization Support Fund) nomi ostida 10 milliard dollar miqdorida yordam so‘ralayotgani aytiladi.
Muallif ushbu yondashuvni 2001-yil 11-sentabr voqealaridan keyin AQSh manfaatlari yo‘lida va Islom Amirligiga qarshi harbiy xizmatlar ko‘rsatish evaziga moliyaviy yordam olish siyosatining davomi sifatida talqin qiladi. U buni Pokistonning tashqi moliyaviy yordam evaziga siyosiy va harbiy xizmatlar ko‘rsatishga asoslangan an’anaviy siyosati deb baholaydi.
Shuningdek, maqolada Pokiston hukumati Saudiya Arabistonidan 6,7 milliard dollar qiymatidagi neftni 15 yil muddatga qarz asosida olish imkoniyatini yaratishni so‘ragani ta’kidlanadi. Muallif buni mamlakatning import xarajatlarini qoplashga qaratilgan choralardan biri sifatida ko‘rsatadi.
Biroq Fors ko‘rfazi mamlakatlari tomonidan ushbu so‘rovlar uzil-kesil tasdiqlanmagani maqolada Pokistonning an’anaviy hamkorlari ham unga avvalgidek shartsiz moliyaviy yordam berishga tayyor emasligining belgisi sifatida talqin qilinadi.
Harbiy rejimning davlat boshqaruvi va iqtisodiyot ustidan nazorati
Muallif xalqaro siyosiy kuzatuvchilar va iqtisodiy ekspertlarning qarashlariga tayanib, Pokistondagi iqtisodiy, siyosiy va tashqi siyosat inqirozlarining asosiy sabablaridan biri sifatida harbiy rejimning davlat boshqaruvi, iqtisodiyot va qarorlar qabul qilish jarayonlari ustidan kuchli nazoratini ko‘rsatadi.
Uning fikricha, harbiy tuzilmalarning mamlakat boshqaruvidagi ta’siri shu darajada kuchayganki, ayrim qarorlar uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyot manfaatlaridan ko‘ra, «urush orqali pul topish» yondashuviga ko‘proq tayanadi.
Muallif afg‘on muhojirlari mamlakatdan chiqarib yuborilganiga qaramay, qashshoqlikning kuchayib borayotganini Pokistonning iqtisodiy muammolarini faqat muhojirlar bilan izohlab bo‘lmasligining dalili sifatida keltiradi.
Uning ta’kidlashicha, muammolarning ildizi noto‘g‘ri iqtisodiy rejalashtirish, sanoatning tanazzuli, siyosiy beqarorlik hamda harbiy rejimning iste’fodagi zobitlari va ularga aloqador shaxslarning davlat idoralaridagi keng ishtirokida namoyon bo‘ladi.
Xulosa
Muallifning fikricha, Pokistonning iqtisodiy inqirozdan chiqishi uchun qisqa muddatli tashqi yordam va yangi qarzlarga tayanishning o‘zi yetarli emas. Buning uchun iqtisodiy siyosatni tubdan qayta ko‘rib chiqish, sanoatni tiklash, siyosiy barqarorlikni ta’minlash va davlat boshqaruvida tarkibiy islohotlarni amalga oshirish zarur.
Shuningdek, muallif mamlakatda haqiqiy islomiy boshqaruv qaror topishi, siyosiy barqarorlik mustahkamlanishi va harbiy rejim davlat boshqaruvidagi bevosita aralashuvini to‘xtatib, o‘z harbiy vazifalari bilan cheklanishi kerakligini ta’kidlaydi.
Uning nazarida, ana shunday tub o‘zgarishlarsiz tashqi qarzlar va qisqa muddatli moliyaviy yordam Pokistonni davomli iqtisodiy inqiroz va strategik bankrotlik xavfidan xalos eta olmaydi.
